RKD STUDIES

193. Wandtapijten uit een reeks met Parkgezichten met Kinderspelen en uit verschillende reeksen met Landschapsverdures met dieren

... den verkocht. Alexander Bernhard van Spaen erfde kasteel Ringenberg, dat vervolgens in bezit bleef van diens tak van de familie gedurende de achttiende en negentiende eeuw.21Mogelijk kunnen de wandtapijten zelf nog verdere informatie verschaffen over de vervaardiging ervan. Zo bevindt zich onderaan in de boorden van cat. 193-a-c het opvallende ingeweven opschrift CVRA SIMONIS BOVWENS en ook het wapen van Antwerpen.Het enige tot op heden bekende document waarin sprake is van een reeks wandtapijten met 'Kinderspelen' van Simon Bauwens uit Antwerpen dateert uit 1686.22 Dit is in een brief van de handelaar Rogier Jones uit Londen aan Cornelis de Wael in Antwerpen, een wandtapijthandelaar met een eigen werkplaats, van 7 oktober 1686: 'want hebbe twee camers 4 [elle] deepe Kinderspell met lucht syde in huyse van myne eyghen van de maecksell van Symon Bouwens, d'ander van Sieur Nauwelaers et van Verren.'23 Waarschijnlijk wordt hier de wandtapijthandelaar Simon Bauwens de Jonge bedoeld, die werd geboren in 1614 te Antwerpen.24 Zijn gelijknamige vader, geboren in 1575 en actief als wandtapijthandelaar tot circa 1639-1643, komt dan niet meer in aanmerking.25 Ook Simon Joachim Bauwens, zoon van Simon de Jonge en de enige verder bekende met deze naam, zal niet in aanmerking komen, omdat hij pas werd geboren in 1660.26 Helaas zijn er na circa 1647 vrijwel geen documenten bekend betreffende de verdere activiteiten van Simon Bauwens de Jonge. Uit het bovengenoemde document uit 1686 blijkt evenwel dat er bijna veertig jaar later nog reeksen 'Kinderspelen' van hem in de handel waren.Het is onbekend of Simon Bauwens de Jonge beschikte over een eigen werkplaats in Antwerpen, ook al is er in het bovengenoemde document uit 1686 wel sprake van 'de maecksell van Symon Bouwens'. Het opschrift in de schildvormige cartouche in de boorden 'CVRA SIMONIS BOVWENS', wat zoiets betekent als 'onder de verantwoordelijkheid van', lijkt er op te wijzen dat hij deze wandtapijten verhandelde maar ze niet zelf produceerde. Bij welke werkplaats de reeks dan wel werd vervaardigd is niet bekend. Daarbij is een dergelijke wijze van signeren tamelijk ongebruikelijk. Het is verder alleen nog bekend van de omstreeks dezelfde tijd eveneens in Antwerpen werkzame wandtapijthandelaar Peter Wauters (1640-1682).27 Van hem zijn meerdere wandtapijten overgeleverd uit een reeks met de Geschiedenis van Rinaldo en Armida, naar ontwerpen van Jan Erasmus Quellinus (1634-1715) en Pieter Spierinckx (1635-1711), die grotendeels dezelfde boorden hebben als cat. 193-a-c, ook met linksonder het wapen van Antwerpen (met het onderschrift 'ANTVERPIAE') en rechtsonder in de schildvormige witte cartouche het opschrift 'CVRA PETRI WOVTERS'.28 Van Peter Wauters is bekend dat hij wandtapijten leverde die waren vervaardigd door de Antwerpse werkplaats van Jan van der Goten (circa 1670-na 1700).29 Het is echter niet vast te stellen of cat. 193-a-c voor Simon Bauwens ook door de Van der Goten werkplaats werden vervaardigd. Peter Wauters lijkt naast zijn werk als wandtapijthandelaar ook de beschikking te hebben gehad over een eigen werkplaats.30 Dit valt eveneens op te maken uit een wandtapijt uit een reeks van de Rijschool met kleine paarden naar kartons van Pieter Spierincx, van The Detroit Institute of Arts met in de onderste stootboord de weverssignatuur 'PEETER WAUTERS'.31 Van Simon Bauwens de Jonge zijn daarentegen geen wandtapijten overgeleverd met een eigen weverssignatuur. Wel is van hem bekend dat hij in de periode 1644-1647 naast wandtapijten uit Antwerpen ook vele wandtapijten verhandelde uit Oudenaarde, beide het meest aangeduid als 'groen' of 'groenwerck', landschapsverdures zonder (mens)figuren.32...

... ende en musicerende kinderen in parklandschappen, zijn afgeleid van het met name in Italië in de zestiende eeuw populaire genre van de 'giochi di putti', vaak naakte kinderen verdiept in spel in de open lucht.40De wandtapijten op de oost- en noordwand van de oude eetkamer behoren, zoals gezegd, oorspronkelijk niet tot dezelfde tapijtreeks als cat. 193-a-c. Wel werd het ensemble van deze kamer tot een visueel geheel gemaakt door ook in cat. 193-d-e het wapen Spaen in het midden van de bovenboord en uitstekend in de hoofdvoorstelling in te voegen. cat. 193-d-e zijn beide zogenaamde Landschapsverdures met dieren. In beboste landschappen met doorkijkjes naar landhuizen met siertuinen houden zich verschillende vogels op. Zo staan op cat. 193-d op de voorgrond enkele roofvogels, mogelijk valken, en op cat. 193-e een haan en twee kippen. Gezien de kettingdraden van linnen zijn zullen ze zijn geweven in de Noordelijke Nederlanden.41Het is onduidelijk wanneer deze twee wandtapijten werden verworven voor Kasteel Biljoen. Waarschijnlijk vormden ze al een ensemble met cat. 193-a-c toen deze zich nog in de kamer op de bovenste verdieping bevonden, waar ze in 1887 werden gesignaleerd.42 Vervolgens werden de vijf wandtapijten samen in 1899 naar de oude eetkamer op de hoofdverdieping verplaatst. Maar over hoe lang cat. 193-d-e zich hiervoor op het kasteel bevonden zijn geen gegevens bekend.43...

... eden, bevindt zich links het wapen van het markgraafschap Antwerpen geflankeerd door roze rozen. Rechts daarvan worden drie rode cartouches met een schelpvorm erboven en witte hoorns aan weerszijden afgewisseld met vogels en slingers van vruchten en bladeren. In de benedenhoek rechts staat in een witte schildvormige cartouche het opschrift CVRA SIMONIS BOVWENS. De boorden zijn op verschillende plaatsen afgesneden aan de buitenzijde en voorzien van naden, met name bovenrechts en onderlinks en -rechts. Het wandtapijt is rondom voorzien van een vernieuwde bruine stootboord.Commentaar:De adelaars in de bovenboord van dit wandtapijt zijn ook te zien in de bovenboord van het wandtapijt van het MoMu in Antwerpen,44 maar daar zijn in het midden gevleugelde engelenkopjes voorgesteld op de plaats van de cartouche met het wapen van Alexander van Spaen. In de bovenboord van cat. 193-a bevindt zich rechts ook nog een gevleugeld engelenkopje, maar dat heeft een andere hoofdhouding en ook de positie van de vleugels is anders dan die op het wandtapijt in Antwerpen.Conditie:De boorden zijn op verschillende plaatsen afgesneden aan de buitenzijde, het meest aan de onderzijde, en voorzien van naden, met name bovenrechts en onderlinks en -rechts. Rechts in de hoofdvoorstelling is een smalle verticale strook aangezet, afkomstig van een ander wandtapijt. Restauratie door de firma J.A. de Klark uit Arnhem, 1899 en 1904.45 Reiniging en conserverende behandeling bij de Koninklijke Manufactuur De Wit in Mechelen (België), 2012-2013. Ook werd toen een nieuwe linnen voering en een nieuwe bruine stootboord aangebracht....

... de en in de rechterhoek een ingezet rechthoekig fragment met opnieuw een (gedeeltelijk) wapen van Antwerpen tussen rozen.Commentaar:Het landschap van het wandtapijt uit de reeks Parkgezichten met Kinderspelen, ook met hetzelfde type boorden48 en de signatuur van Simon Bauwens en het wapen van Antwerpen, van het St. Petersklooster en de Stiftskerk van de St. Peter in Salzburg is nagenoeg gelijk aan dat van cat. 193-b (alleen zonder de ooievaar op de fontein rechts).49 De voorstelling met de kinderen op de voorgrond is daar echter anders.50Conditie:De benedenboord is samengesteld uit verschillende fragmenten. Aan de kant van de schouw werd het wandtapijt op maat geknipt. Zie verder bij cat. 193-a....

... op het wandtapijt uit de reeks Parkgezichten met Kinderspelen, ook met hetzelfde type boorden en de signatuur van Simon Bauwens en het wapen van Antwerpen, van het St. Petersklooster en de Stiftskerk van de St. Peter te Salzburg.51 Op dat wandtapijt zijn deze figuren op de voorgrond echter anders gegroepeerd dan op cat. 193-c: het kind met de vogel staat daar links en het kind met de hond loopt rechts. Het landschap van het wandtapijt in Salzburg is verder weliswaar vergelijkbaar met dat van cat. 193-c, maar toch helemaal anders. Het komt daarentegen vrijwel helemaal overeen met het landschap van cat. 193-b.52Conditie:De hoofdvoorstelling is aan de onderzijde ingekort. De boord middenonder is oorspronkelijk afkomstig van de linkerzijkant van een ander (niet verder overgeleverd) wandtapijt uit deze reeks. Aan de kant van de schouw werd het wandtapijt op maat geknipt. Zie verder bij cat. 193-a....

... veel minder fijn geweven is dan cat. 193-d. Wel is het mogelijk dat ze door dezelfde werkplaats werden geweven. Dit zou die van Maximiliaan van der Gucht uit Delft kunnen zijn, vooral vanwege de wijze waarop de bladerkronen van de bomen zijn geweven, maar zowel cat. 193-d als cat. 193-e horen niet bij de reeks wandtapijten van de herenkamer van Kasteel Biljoen door Van der Gucht (cat. 192-a-c en cat. 192-e). Er zijn ook geen andere wandtapijten van de Van der Gucht werkplaats bekend met overeenkomstige voorstellingen of elementen daaruit zoals op cat. 193-d-e.Het is niet bekend hoe lang cat. 193-d, en ook cat. 193-e, vóór 1899, toen de vijf wandtapijten in de oude eetkamer werden geïnstalleerd, al een ensemble vormden met cat. 193-a-c.Conditie:De boorden rondom, waarvan met name de boven- en onderboord uit meerdere fragmenten zijn samengesteld, zijn afkomstig van één of meerdere wandtapijten uit een andere reeks en zijn later rond de hoofdvoorstelling aangezet; ook het wapen Spaen is later ingevoegd. Met een groot aantal lacunes in de hoofdvoorstelling, die bij de conserverende behandeling bij de Koninklijke Manufactuur De Wit in Mechelen (België), 2012-2013, met consolidatiedoeken in een bijpassende kleur met daarop bevestigde kettingdraden werden opgevuld. Zie verder bij cat. 193-a....

... kip links op de voorgrond van dit wandtapijt werd later aan de voorstelling toegevoegd. Dit is vooral goed te zien tussen de poten en onder de vleugel van de kip, waar de grond, ook in een onnatuurlijk recht vlak, anders van kleur is dan de verdere grondkleuren rond het dier. De reden hiervoor is onbekend. Waarschijnlijk is dit ingezette fragment wel afkomstig van een aan cat. 193-e gerelateerd wandtapijt.Zie verder bij cat. 193-d.Conditie:De bovenboord, die uit meerdere fragmenten is samengesteld, werd later aangezet, ook het wapen Spaen is later toegevoegd. Zie verder bij cat. 193-d....

61. De audiëntie van de keizer, uit de eerste Tenture chinoise

... wordt getoond. Later in de achttiende eeuw zou het genre zich tot een meer exotisch type pastorale scènes ontwikkelen.13Aan het eind van de zeventiende eeuw stond China in de aandacht in Frankrijk. Zo bracht in de herfst van 1684 de uit China teruggekeerde Jezuïetische missionaris Père Couplet samen met de jonge tot christen bekeerde Chinees Michael Alphonsus Shen Fu-Tsung (omstreeks 1658-1691) een bezoek aan het hof van Versailles.14 De Duc de Maine, de vijftienjarige gelegitimeerde zoon van Lodewijk XIV, voor wie de eerste uitvoering van de Tenture chinoise zou worden gemaakt, gaf bij dit bezoek de missionarissen een eigengemaakt wetenschappelijk instrument mee voor hun terugkeer naar China in 1685.15 Ook was er in oktober 1686 een bezoek aan de werkplaatsen van de Manufacture Royale de Beauvais van de Siamese delegatie aan Frankrijk.16De afgebeelde keizer verwijst waarschijnlijk naar K'ang-hsi die over China regeerde van 1662 tot 1722, tijdgenoot van Lodewijk XIV, maar het betreft hier niet zijn portret.17 De figuur van de keizer en zijn troon zijn gebaseerd op die op de titelpagina van het boek Beschryving van 't Gezandtschap der Nederlandsche Oost-Indische Compagnie aen den grooten Tartarischen Cham, nu Keyser van China van Johan Nieuhof, dat werd uitgegeven te Amsterdam in 1665.18 De buigende dienaar vooraan rechts is ontleend aan een illustratie uit China Monumentis van Athanasius Kircher, dat voor het eerst werd gepubliceerd in Amsterdam in 1667.19 Deze figuur wordt in spiegelbeeld herhaald links op het wandtapijt met de Astronomen.20Er zijn uitvoeringen van de eerste Tenture chinoise bekend met verschillende typen boorden, zoals met een acanthusmotief, met chinoiserie, met cartouches met chinese hoofden of als een brede schilderijlijst. Van het type smalle schilderijlijst als rond cat. 61 zijn nauwelijks andere voorbeelden gevonden, behalve een exemplaar van De audiëntie van de keizer dat één zijboord heeft als cat. 61, maar langs de resterende zijden boorden van het vaker voorkomende type schilderijlijst met acanthusbladeren.21Er zijn vrij veel andere exemplaren met deze voorstelling overgeleverd, in elk geval achttien, steeds met kleine variaties in de voorstelling, vooral aan de onder- en bovenzijde, en met verschillende typen boorden, als onderdeel van een reeks of als afzonderlijke wandtapijten.22 De voorstelling van cat. 61, evenals die van de exemplaren van het Metropolitan Museum in New York23 en de Fine Arts Museums van San Francisco24, betreft een versie van De audiëntie van de keizer waarbij het tafereel met de keizerin in de riksja en de ervoor knielende riksjabedienden op het podium is gesitueerd in plaats van ervoor zoals op het merendeel van de bekende exemplaren. Andere in openbare collecties overgeleverde exemplaren van De audiëntie van de keizer zijn in het Musée national du Château de Compiègne25, in het Residenzmuseum te München26, twee exemplaren in het Louvre, Parijs27, een in de Hermitage, Sint-Petersburg28 en een in de Wernher collectie, Ranger's House, Blackheath, Londen.29 Daarnaast zijn er enkele exemplaren in particuliere collecties30 en bekend van veilingen.31Conditie:Goed. Met enkele verschoten stoppen....

85. Reeks van vijf wandtapijten met de Conversatie van de dames

... n gedocumenteerd tot 1707-1708) en diens broer Jacques (werkzaam rond 1690-1710). Jan Carel I van den Cruys wordt genoemd als leerling van de landschapsschilder en wandtapijtontwerper Pieter Spierinckx in 1668-1669.15 `Jan Karel van der Cruysen’, hoogstwaarschijnlijk Jan Carel I, leverde in 1684 tapijtkartons van landschappen gestoffeerd met figuren aan de werkplaats van Jan d'Olieslaegher in Gent, waar ook `Jacques van der Cruysen’, waar zowel Jacques als zijn oom Jacobus van den Cruys mee bedoeld kan zijn, in 1695 kartons voor schilderde voor boorden en van dieren, zoals 'een hanengevecht, vossen, stieren'. In 1688 werd 'den schilder vander Cruijs' betaald door Pieter van Verren (1640-1709) in Oudenaarde voor het retoucheren van een karton voor een landschapstapijt, mogelijk betrof dit ook Jan Carel I van den Cruys.16 Er zijn geen schilderijen of ander werk van hen bekend, dus is er ook geen stilistische vergelijking mogelijk. Het ontwerp van de voorstellingen van cat. 85-a-e is in elk geval van hoge kwaliteit, met figuren die verwant zijn aan het werk van Jan van Orley en met een fraaie, fijne detaillering in de landschappen en gebouwen op de achtergrond.Cat. 85 heeft hetzelfde type boorden als de reeks Oudenaardse landschapsverdures van het Stadhuis van Maastricht met het jaartal 1705, die in 1704 werden besteld bij de Antwerpse handelaar Naulaerts en geleverd in 1706 aan de handelaar De Visser in Den Haag.17 Dit type boorden komt tevens voor rond andere Oudenaardse tapijtreeksen uit circa 1700, waaronder verschillende Parkgezichten met dieren, waarvan meerdere worden toegeschreven aan de werkplaats van Pieter van Verren.18 Bij gebrek aan overgeleverde correspondentie of ander archiefmateriaal betreffende een reeks Conversatie van de dames door Pieter van Verren is het echter niet mogelijk cat. 85-a-e definitief aan deze werkplaats toe te schrijven.19...

... verpozend bij een waterval, Bloemenplukkend gezelschap, aangevuld met een wandtapijt met (waarschijnlijk) Cephalus en Procris uit een andere reeks, maar voorzien van dezelfde boorden.29 Een reeks van vier Conversaties, met Minnekozend paar, Chocoladedrinkend gezelschap, Bloemenplukkend gezelschap en Vrouwen aan een waterplas, werd in 1968 in Parijs geveild,30 en ook een reeks van twee wandtapijten uit de Conversatie van de dames, met Minnekozend paar en Chocoladedrinkend gezelschap, verscheen op een veiling in Parijs in 1929.31Tevens zijn er nog verschillende zelfstandige exemplaren bekend, zoals een Chocoladedrinkend gezelschap van een veiling in Parijs in 1950, ook met dezelfde soort boorden als van cat. 85-a-e.32Bovendien zijn er een aantal wandtapijten bekend met voorstellingen uit de Conversatie van de dames die zijn geplaatst in andere landschappen dan die van cat. 85-a-e, met parkgezichten naar ontwerp van Pieter Spierinckx voor de werkplaats van Pieter van Verren, maar wel voorzien van hetzelfde type boorden, zoals een Chocoladedrinkend gezelschap van Galerie Chevalier in Parijs33 en een Bloemenplukkend gezelschap in een Belgische particuliere collectie.34...

... en als een vergulde schilderijlijst met laag reliëf, opgebouwd uit drie ornamentbanden die van elkaar worden gescheiden door een effen bies: aan de binnenzijde een staaf met een schuin streeppatroon, in het midden een patroon van afwisselend een Ionische voluut en een bladmotief en in de hoeken een schuingeplaatst bladornament, en buitenom een gestileerd bladmotief. In het midden van de boorden is een met bladertakken omkranste cartouche geplaatst, links en rechts bevinden zich daarin een mascaron met schelpmotief en onder en boven twee cherubijnen.Commentaar:Cat. 85-a is geplaatst op de korte wand tegenover de raamwand, rechts van de deur.Andere exemplaren met deze voorstelling komen voor in de reeksen van het kasteel van Westerlo en van de voormalige collectie Sarens.35Conditie:De reeks werd gerestaureerd in Parijs, omstreeks 1912.Cat. 85-a-e waren allemaal oorspronkelijk breder en zijn aan één of aan beide zijden ingekort, hetzij afgesneden of aan de achterzijde omgevouwen, waarbij de zijboorden er werden opgenaaid.36...

... jkt een romantische ontmoeting te verbeelden van een elegante dame met een jonge aanbidder, terwijl een vriendin van de vrouw, een soort chaperonne, op korte afstand op haar wacht. Geen van de drie lijkt door te hebben dat ze worden gade geslagen vanachter een heuveltje door een oudere man, mogelijk de vader van de minnekozende vrouw. Of misschien de echtgenoot?In de catalogus van de veiling in 1904 werd bij dit wandtapijt aangegeven dat het versneden was om te kunnen passen in het huis van Jonkheer Alberda van Ekenstein in Groningen (doch wel eenvoudig weer te restaureren was), maar het is onduidelijk op welke manier, omdat er geen afbeelding van in de veilingcatalogus was opgenomen.37Andere exemplaren met deze voorstelling komen voor in een reeks van twee wandtapijten uit de Conversatie van de dames van een veiling in Parijs in 1929 en tevens in een reeks van vier Conversaties die in 1968 eveneens in Parijs werd geveild.38Conditie:Zie bij cat. 85-a....

... 5-c is geplaatst op de schoorsteenwand, rechts van de schoorsteen.Deze voorstelling komt eveneens voor in de reeksen van het kasteel van Westerlo, van de voormalige collectie Sarens en die van de veilingen in Parijs in 1929 en 1968.39 Op die vier wandtapijten is steeds links meer van het boslandschap zichtbaar dan bij cat. 85-c. Daarnaast bevindt zich bij Galerie Chevalier in Parijs een exemplaar van Chocoladedrinkend gezelschap waarbij de figuurvoorstelling in een ander landschap dan cat. 85-c is geplaatst, met een parkgezicht naar ontwerp van Pieter Spierinckx.40Conditie:Zie bij cat. 85-a....

... ndtapijt, tegenwoordig op de raamwand tussen de ramen als entre-fenêtre toegepast, toen breder was (184 cm) met links een tweede rots en ook met de linkerhelft van de waterval.42 (afb. b) Rechts is daar echter een smalle strook minder zichtbaar dan tegenwoordig.Een ander exemplaar met deze voorstelling was onderdeel van de in 1925 te Brussel geveilde reeks uit de collectie Sarens.43 Op dat wandtapijt is de achterste figuur echter niet een man zoals op cat. 85-d, maar eveneens een vrouw, met een opgestoken kapsel en een aan de voorzijde gesloten mantel.Conditie:Zie bij cat. 85-a....

... n, zie bij cat. 85-a.Commentaar:Cat. 85-e is geplaatst op de lange wand (rechts van de raamwand) tegenover de schoorsteenwand.Andere exemplaren met deze voorstelling maken deel uit van de reeksen van het kasteel van Westerlo, de voormalige collectie Sarens en de veiling te Parijs in 1968.44 Van de bekende wandtapijten met Bloemenplukkend gezelschap is cat. 85-e het breedste exemplaar, met vooral rechts een uitgebreider boslandschap. Verder is er nog een los exemplaar bekend in een Belgische particuliere collectie waarop de figuren van Bloemenplukkend gezelschap zijn geplaatst in een ander landschap dan van cat. 85-e, een parkgezicht toegeschreven aan Pieter Spierinckx.45Conditie:Zie bij cat. 85-a....

3. Vijf wandtapijten uit een reeks met Bezigheden in de Vier Jaargetijden

... van de werkplaatsvoorraad van de erven van Charles Vigne uit circa 1763. Hierin komen vermeldingen voor van reeksen van vijf wandtapijten met 'Verdüre mit Bauernfiguren' bij zowel de 'Mittelfeine Garnituren' als de 'Geringe Garnituren'.23 In de laatstgenoemde rubriek werd bovendien een reeks van vijf wandtapijten met 'Verdüre mit Landschaft und Bauernfiguren' genoemd. Tevens bevond zich toen bij de 'Vorrätige Einzelstücke' een 'Verdüre mit Schäferfiguren'. Hiervan zijn vooralsnog geen voorbeelden gelokaliseerd, zodat niet met zekerheid kan worden vastgesteld of het hier wandtapijten met de bezigheden van het jaar betrof of eenvoudigweg boeren en herders in landschappen.Wevers in Duitsland, waarvan de meeste vanuit het Franse Aubusson waren geëmigreerd, werkten veelal naar prenten of bestaande wandtapijten. Het is hierbij wel frappant dat men klaarblijkelijk in sommige gevallen gebruik maakte van dezelfde voorbeelden als in Engeland, waar een vergelijkbare praktijk gold.24Er is nog geen volledige duidelijkheid over de wijze waarop, en wanneer precies, cat. 3-a-e in kasteel Amerongen terecht zijn gekomen. Gezien de vermeldingen in de boedelinventarissen uit 1747-1748 (aan de wand) en 1766 (opgeborgen in een kist), was de reeks in ieder geval aanwezig vóór 1748. Als mogelijke opdrachtgever of eerste eigenaar zou dan Frederik Willem van Reede (1717-1747) van Amerongen, vierde graaf van Athlone, in aanmerking kunnen komen. Een andere, misschien nog betere, mogelijkheid is diens oom Reinhard van Reede (1678-1747) van Middachten. Deze was namelijk in 1730-1742 en 1746-1747 voor de Staten-Generaal gezant aan het hof van de koning van Pruisen in Berlijn.25 Dit is een interessant gegeven, omdat er een instructie van de Pruisische koning Frederik de Grote bekend is uit 1741 (een jaar na zijn troonsbestijging), waarin bepaald wordt dat diplomatieke geschenken aan buitenlandse gezanten steeds moeten bestaan uit wandtapijten door Charles Vigne ter waarde van ongeveer 1500 'reichstaler' - een bedrag gelijk staand aan een reeks van precies vijf wandtapijten: 'Wenn die frembde Gesandte Presenter Kriegen, muss man jedesmal von Vigne eine Tapete von ongefähr 1500 Rtlr. nehmen.'26 In het geval dat cat. 3-a-e een dergelijk geschenk van de Pruisische koning aan Reinhard van Reede van Middachten is geweest, wat nog aannemelijker wordt door de waarschijnlijke vervaardiging door Charles Vigne, zijn er meerdere mogelijke verklaringen voor de aanwezigheid ervan op kasteel Amerongen. Zo zou Reinhard de reeks bij zijn overlijden (te Berlijn) in 1747 kunnen hebben nagelaten aan Frederik Willem, die de enige erfgenaam van zijn oom was.27 Frederik Willem stierf zelf overigens slechts korte tijd later, in hetzelfde jaar 1747. Een andere mogelijkheid is dat Reinhard van Reede de reeks al in 1742 als huwelijksgeschenk gaf aan Frederik Willem, die toen trouwde met Louise Isabella Hermelina van Wassenaar Duivenvoorde (1719-1756). Een derde mogelijkheid is dat de reeks door Frederik Willem zelf werd aangeschaft met het oog op zijn aanstaande huwelijk, toen hij vóór 1742 geruime tijd bij zijn oom Reinhard in Berlijn woonde.28Het tot op heden enige andere getraceerde exemplaar uit de reeks Bezigheden in de Jaargetijden als van cat. 3-a-e, ook met hetzelfde type boorden, is een wandtapijt met De wijnoogst - Herfst, dat in 1931 verscheen op een veiling in New York.29...

... ren in geel en bruin op regelmatige afstanden van elkaar en spiegelbeeldig vanuit het midden zijn geplaatst. In de hoeken zijn bruinrode schildachtige ornamenten schuin geplaatst.Commentaar:Hier worden bezigheden van het landleven voorgesteld die kenmerkend zijn voor het voorjaar, zoals het van stal halen van het vee na de winter, de melkende boerin en de boterkarnster. De melkende vrouw zit links van de koe, terwijl dat in werkelijkheid altijd rechts is. Dit betekent dat de voorstelling op dit wandtapijt in spiegelbeeld moet zijn aan het oorspronkelijke ontwerp.Op het wandtapijt Koeien Melken: April uit de in Engeland vervaardigde reeks in Ham House komen eveneens verschillende elementen uit deze voorstelling in spiegelbeeld en in een iets andere plaatsing voor.30 Die voorstelling gaat terug op een vroegere versie die in Mortlake werd geweven (zoals die in de Stedelijke Collecties van Genua).31 In ...

... ouw aan. Iets verder naar achteren zitten een boer en een boerin geknield tegenover elkaar en houden een schaap tussen hen in. Naast de vrouw ligt een schaar op de grond. Op de achtergrond links is een boer bezig een kudde schapen en een bok de houten omheining bij een boerenschuur binnen te drijven.Voor een beschrijving van de boorden zie bij cat. 3-a.Commentaar:Het scheren van de schapen is een bezigheid van het landleven uit het begin van de zomer.Op het wandtapijt Mei-Juni uit de reeks Bezigheden van de Maanden geweven te Mortlake omstreeks 1624-1625, in de Stedelijke Collecties van Genua, komt voor de maand juni deze voorstelling deels ook voor, doch in spiegelbeeld, met de figuren in andere kleding en in een iets andere plaatsing.33Conditie:Zie bij cat. 3-a....

... t wandtapijt Schapen scheren en Hooioogst: Juni, Juli te Ham House komt de groep maaltijdende boeren eveneens voor op de voorstelling van de maand juli, in dezelfde richting maar in een iets andere plaatsing en een verder afwijkende en meer uitgebreide compositie.34 Ook op het wandtapijt Juli-Augustus uit de reeks Bezigheden van de Maanden geweven te Mortlake omstreeks 1624-1625, in de Stedelijke Collecties van Genua, is een daarmee vergelijkbaar tafereel voor de maand juli voorgesteld, met bijna dezelfde compositie, maar anders in de details.35Conditie:Zie bij cat. 3-a....

... , maar is daar verder anders uitgewerkt. In die voorstelling, zoals op het wandtapijt September-Oktober uit de reeks Bezigheden van de Maanden geweven te Mortlake omstreeks 1624-1625, in de Stedelijke Collecties van Genua, bevindt zich bovendien op de grond voor het grote vat nog een zittend jongetje.37Een ander wandtapijt met dezelfde voorstelling als cat. 3-d, ook ongeveer van hetzelfde formaat, met minieme verschillen in details en ook voorzien van hetzelfde type boorden, is bekend van een veiling in New York in 1931.38Conditie:Zie bij cat. 3-a....

... 3-e is prachtig, met de oude man op pantoffels en gekleed in een kamerjas en bijpassende muts afgezet met een bont- of viltrand en het vroegoude kind met de hoed en de omslagdoek.Mogelijk is voor de houding van de twee figuren op cat. 3-e enige inspiratie geput uit een bij de haard zittende man in met bont omzoomde kleding en een naast hem staand kind op een miniatuur voor Januari door Simon Bening van omstreeks 1515 (of een prent daarnaar), die meer rechtstreeks is gevolgd voor de voorstelling van de maand januari op het in Mortlake omstreeks 1624-1625 vervaardigde wandtapijt met Januari-Februari van de Stedelijke Collecties van Genua.39Als bezigheid van het landleven in de winter wordt ook vaak het slachten van een varken voorgesteld.40Conditie:Zie bij cat. 3-a....

157. Drie kussens en twee kussenbladen met het wapen van Leiden tussen twee leeuwen

... april 1743 zijn testament opmaken, waarna hij ook vrij snel zal zijn overleden.18 Dit zal de reden geweest zijn waarom door de burgemeesters van Leiden de eerstvolgende bekende bestelling voor tapisserie kussenbladen met het wapen van Leiden werd gedaan in Brussel, bij de werkplaats van Urbanus Leyniers en zijn zoon Daniël. Op 27 maart 1745 leverde deze 'twelf stuckxkens tapyt fyn Brussels werck gemaeckt ende gelevert door ordre van Sr. Pieter Hofmans ten dienste van de Edele en Achtbaere Heeren de Borgemeesters &a. &a. der Stadt Lyden door Urbanus Leyniers & sone Cooplieden en fabriquanten der selve tot Brussel welcke 12 stucken syn gemaeckt volgens den dessin hun toegesonden representerende het wapen der stadt Lyden'.19 Het totaalbedrag van 283 gulden en 10 stuivers, omgerekend van 30 pistolen voor een stuksprijs van 2½ pistolen, werd op 24 april 1745 betaald. Het contact met de werkplaats van Urbanus en Daniël IV Leyniers zou heel goed tot stand kunnen zijn gekomen via de Leidse burgemeester Diederik van Leyden die voor de in 1739-1743 nieuw ingerichte zaal van zijn huis Rapenburg 48 een reeks van vier wandtapijten met de Triomfen van de Goden had gekocht bij deze beroemde Brusselse werkplaats.20 Het was overigens tot nu toe niet bekend dat de werkplaats van Urbanus en Daniël IV Leyniers naast reeksen wandtapijten ook wapenkussens vervaardigde.21 Na het overlijden van zijn vader Urbanus in 1747 zou Daniël IV Leyniers nog zeker driemaal opdrachten voor de vroedschap van Leiden uitvoeren voor kussenbladen met het Leidse stadswapen. Op 19 februari 1754 leverde hij 'twelf blaeren tapijtten dienende voor kussens Brusselsche fabriecke representerende de wapens der stadt Lijden', voor dezelfde stuksprijs van 2½ pistolen als in 1745.22 Negen jaar later, op 29 oktober 1765, leverde Daniël IV Leyniers 'twee stuckxkens Tapyt representeerende de waapens der stadt Leyden voor kussens', die besteld waren door de secretaris van de stad Leiden, de heer Van Dam.23 De laatste keer was kort daarna op 28 augustus 1766, toen hij tien 'blaeden voor kussens met het wapen van de stadt gebordiuert' leverde aan 'D Heeren Burgemeesteren en Regeerders der Stadt Leijden'.24 Hoewel in de laatstgenoemde betaling de term 'gebordiuert' (geborduurd) werd gebruikt in plaats van 'tapyt', zal het omdat Daniël IV Leyniers de leverancier was ook in dit geval kussenbladen in tapisserie hebben betroffen, tevens omdat bij beide leveranties in 1765 en 1766 opnieuw 2½ pistolen per kussenblad werd gerekend. Daniël IV Leyniers overleed in 1770....

... a-e en komt overeen met het merendeel van de kussens nu in Museum De Lakenhal. Dit geldt ook voor een kussenblad in de collectie van het Charliermuseum in Brussel (gemeente Sint-Joost-ten-Node).27 Van het derde bekende andere exemplaar, dat in bezit was van kunsthandel French & Co. in New York in de periode 1926-1936, is de huidige verblijfplaats onbekend.28 De weergave van de leeuwen hiervan lijkt daarentegen het meest op het kussen van Museum De Lakenhal met de iets van afwijkende voorstelling (inv. 141-147.10). Ditzelfde geldt voor het vierde bekende andere exemplaar, dat in bezit is van de Fondation Toms Pauli in L...

104. Vijf wandtapijten uit de reeks Il Pastor Fido

... og een Il Pastor Fido reeks uit, ditmaal bestaande uit negen wandtapijten.12 Van de uitvoeringen door Le Clerc en Van der Borcht zijn geen voorbeelden overgeleverd. Van een andere Brusselse werkplaats daarentegen bevinden zich twee uitvoeringen van de Il Pastor Fido reeks, elk bestaand uit zes wandtapijten en voorzien van de signatuur van Judocus de Vos, in het Kunsthistorisches Museum te Wenen.13 Van Judocus de Vos is ook gedocumenteerd dat hij reeds in 1705 een reeks van zes Il Pastor Fido tapijten vervaardigde.14 De reeks van De Vos lijkt echter grotendeels te hebben bestaan uit andere voorstellingen dan die van Le Clerc en Van der Borcht.15 Voor het ontwerp van de figuren van de Brusselse Il Pastor Fido tapijten maakte Lodewijk van Schoor waarschijnlijk gebruik van een prentreeks met dit onderwerp van Richard van Orley (1663-1732) uit circa 1700.16 Het is niet bekend waarvoor deze reeks van twaalf gravures van Il Pastor Fido bedoeld waren. Ze werden niet terug gevonden als boekillustraties.17In de Oudenaardse versie van de Il Pastor Fido tapijtreeks zijn de figuren geplaatst in andere landschappen dan de Brusselse van Judocus de Vos. Hiervoor werden bestaande kartons van landschapverdures gebruikt, die ook voor andere Oudenaardse reeksen werden toegepast. Hierdoor zweven op cat. 104-a-e de armen en benen van de figuren soms vreemd in het luchtledige, waar ze in de Brusselse versie op natuurlijke wijze door elementen in het landschap worden gesteund.18 Twee van de figuurscènes op de wandtapijten in Dordrecht gaan niet terug op de Brusselse versie en de prenten van Richard van Orley, maar zijn aan andere bronnen ontleend. (Zie verder bij cat. 104-a en cat. 104-c.)Een andere Oudenaardse Il Pastor Fido reeks van zeven wandtapijten bevindt zich in het kasteel van Eu in Normandië, waar ze omstreeks 1872 werd aangebracht in de eetkamer.19 Ook is er een reeks van vier wandtapijten bekend in een particuliere collectie, oorspronkelijk afkomstig uit het kasteel van Epinay.20 Daarnaast bezit het kasteel van Grignan sinds 1979 een Oudenaardse reeks van drie wandtapijten, waarvan twee zijn samengesteld uit meerdere boordloze fragmenten, met aan die op cat. 104-a-b vergelijkbare figuren geplaatst in iets andere landschappen.21 Verder zijn er nog enkele losse exemplaren bekend in de kunsthandel.22...

... lopen boorden met op een bruin fond doorlopend krulwerk en daartussen allerlei gestileerde motieven als draperieën, wierookvaatjes, baldakijnen, kaarsen, gehelmde koppen en medaillons.Commentaar:Dit tapijt bevindt zich op de wand tegenover de deurwand, precies passend op het wandvlak links van de schoorsteen. Het tafereel links op cat. 104-a is de inleiding van het verhaal, met de titel van de roman en de verbeelding van het liefdesverbond tussen de godenkinderen Amarilli en Mirtillo. Deze voorstelling komt niet terug in de gravurereeks van Richard van Orley of in de Brusselse Il Pastor Fido reeks door Judocus de Vos.23 De groepering en de houdingen van deze figuren komen daarent...

... passend op het wandvlak rechts van de schoorsteen. In de vierde scène van het vierde bedrijf wordt Amarilli door Nicando aangeklaagd wegens vermeende ontrouw en naar de tempel van Diana gebracht om geofferd te worden. In het vijfde en laatste bedrijf biedt Mirtillo uit liefde aan om zichzelf te laten offeren in plaats van Amarilli. Als echter blijkt dat hij een zoon is van Montano, en dus ook een godenkind, gaat het offer niet door en kan hij trouwen met Amarilli. Aldus wordt toch het orakel vervuld.Conditie:Zie bij cat. 104-a....

... ad van Silvio die een reusachtig wild zwijn doodde en de kop ervan aan de jachtgodin Diana offerde.De jachtvoorstelling op dit tapijt is geïnspireerd op een tapijtontwerp van Peter Paul Rubens uit 1639-1640 voor Atalante en Meleager doden het Calydonische everzwijn uit een reeks met jachttaferelen.26Op de versie in het kasteel van Eu, die slechts half zo breed is als cat. 104-c, komen min of meer dezelfde figuren voor, maar zijn ze iets dichter bij elkaar geplaatst.27Conditie:Zie bij cat. 104-a....

... t struiken begroeide rotsen omzoomde beek.Langs de boven- en onderzijde lopen boorden als van cat. 104-a.Commentaar:Op dit tapijt, op het wandvlak tussen de twee deuren in de deurwand, is de eerste scène van het tweede bedrijf verbeeld. Hierin heeft de herder Mirtillo zich voor een feest verkleed als nimf en doet hij mee aan de zoenwedstrijd van Amarilli en de andere ...

... verbeeld, waarin Mirtillo zijn liefde aan Amarilli verklaart. Een bredere versie van deze voorstelling, in het kasteel van Eu, heeft rechts nog twee vrouwen.28 Op twee andere exemplaren, eveneens breder dan cat. 104-e, is het paar vergezeld van de zwevende Amor.29Conditie:Zie bij cat. 104-a....

74. Kussens met het wapen van Den Haag tussen leeuwen van natuurlijke kleur

... 1705 gedateerde fragment van een vroedschapskussen met het wapen van Den Haag (zie cat. 73) al deel uitmaakte van deze leverantie door Alexander Baert.Cat. 74 is vervaardigd op basis van hetzelfde ontwerp als cat. 72, door Hendrick Bockwout uit 1688, maar met een andere kleur leeuwen als schildhouders (van natuurlijke kleur in plaats van rood).5 Dit karton werd gebruikt door Maximiliaan van der Gucht en zijn zoon Jacobus te Delft. Daar Jacobus van der Gucht stierf in juni 1705 is het mogelijk dat het karton toen aan Alexander Baert werd overgedragen en enigszins werd veranderd.Een vergelijkbaar ongedateerd exemplaar, evenals cat. 74 met de latere versie van de bloemenkrans rond het wapenschild - met een ronde knop in plaats van drie geschakelde bloemen onderaan - en leeuwen van natuurlijke kleur, is bekend van een veiling in Amsterdam uit 1941.6 (afb. a)Conditie:Het kussen is zeer versleten, met oude restauraties; met blauwgroen wollen achterkant en omgeven door wollen franje....

... isch Museum7...

... 3, door Hendrick Bockwout uit 1689, maar met een andere kleur leeuwen als schildhouders (van natuurlijke kleur in plaats van rood).11Conditie:Het kussen is zwaar beschadigd en aan alle zijden afgesneden, waardoor de leeuwen maar deels zichtbaar zijn. Het is voorzien van een wit zeemleren achterkant, die mogelijk origineel is....

173. Aarde

... ondom lopen boorden met guirlandes van vruchten en enkele bloemen en in het midden composities van tuingereedschappen, zoals spaden, schoppen, rieken, een hark, een snoeischaar en een zeis. In het midden van de zijboorden zijn rolwerkcartouches geplaatst met een monogram met de letters A.O.X. met daarboven een kroon met vijf fleurons. Midden in de bovenboord is hetzelfde monogram voorzien van een kroon met negen fleurons en gevat in twee gekruiste palmtakken, met rechts daarvan een liggende leeuw en links een tijger. In het midden van de benedenboord is een compositie van drie dierenkoppen: in het midden een hert frontaal gezien, rechts en profil een zwijn en links een neushoorn. In de vier hoeken bevinden zich ronde medaillons met emblemen: linksboven een met klimop begroeide obelisk of piramide, rechtsboven een wierookvat, rechtsonder een leeuw liggend voor hoge rotsen en linksonder een valk die een ooievaar aanvalt....

... r Baudouin Yvart (1611-1690) en één voor uitvoering in basselisse, geschilderd door vier gerenommeerde kunstenaars.8 Het basselisse karton van Aarde werd door Claude Audran (1639-1684) gemaakt. De kartons van de boorden werden geschilderd door Isaac Moillon (1614-1673), Delarque en Duhamel. De emblemen waren ontworpen door Jacques Bailly (1629/1634-1679).De Elementen werden door Le Brun tegelijkertijd ontworpen met een reeks van vier wandtapijten met Seizoenen en vier daarbij horende entre-fenêtres.9 Deze twee afzonderlijke reeksen wandtapijten waren samenhangend in opzet en waren beide voorzien van boorden met emblemen, voorstellingen van historische gebeurtenissen en Latijnse inscripties. De Elementen en Seizoenen waren de eerste tapijtreeksen die door de Manufacture des Gobelins werden geweven.In 1670 werd het boek Tapisseries du Roy: ou sont representez les quatre elemens et les quatre saisons de l'année over deze wandtapijten uitgegeven met gravures door Sébastien Le Clerc (1637-1714) en tekst door André Félibien.10 Een Duitse vertaling van dit boek verscheen in 1687 en een Nederlandse versie werd gepubliceerd in 1691-1710....

... . 173. Bovendien zijn op cat. 173 de gezichten van de godinnen anders van karakter dan op de oorspronkelijke versie, met minder klassieke trekken, weelderiger kapsels en bruin en donker haar in plaats van blond. Het ontwerp van Le Brun voor Aarde werd wel gekarakteriseerd als een classicistische en statische compositie.27 Voor cat. 173 geldt dit minder, door de veranderde gezichten van de vrouwenfiguren en vooral door het ontbreken van het classicistische tuinpaviljoen en de vervanging van de formele tuin door een ruig terrein.De emblemen in de boorden van cat. 173 zijn allemaal ontworpen door Jacques Bailly voor de boorden van de reeksen met Elementen en Seizoenen naar Le Brun van de Manufacture des Gobelins, waarop ze echter ook nog waren voorzien van inscripties. Slechts één embleem hiervan hoorde oorspronkelijk ook bij Aarde. Dit is de rustende leeuw, die staat voor Moed.28 Een ander embleem, het wierookvat dat staat voor Vroomheid, hoort bij de boord van Vuur.29 De overige twee emblemen in de boorden van cat. 173 werden oorspronkelijk ontworpen voor Herfst.30 De met klimop begroeide obelisk of piramide, staat voor onbegrensdheid van geest en macht, en de valk met de ooievaar, voor voortvarendheid en kracht.31De gekroonde monogrammen A.O.X. en het vorstelijke wapen met een hartschild op cat. 173, die vooralsnog niet zijn geïdentificeerd, wijzen op een uitvoering voor een specifieke opdrachtgever.32 De tweekoppige adelaar op het wapenschild wijst op een connectie met het Duitse Keizerrijk, waarvan dit het symbool is.Het is niet duidelijk of cat. 173 werd vervaardigd als een zelfstandig wandtapijt, of dat het oorspronkelijk onderdeel was van een reeks met vier Elementen. Er zijn in ieder geval geen wandtapijten met voorstellingen van de elementen Water, Vuur of Lucht bekend die zijn voorzien van eendere boorden als van cat. 173, met daarin het monogram A.O.X.Op een ander aan Brussel toe te schrijven exemplaar van Aarde, geweven naar hetzelfde karton als cat. 173 maar met deels andere boorden, houden Cybele en Ceres - met een andere haarkleur dan op cat. 173 - samen een hoorn des overvloeds (een attribuut van Ceres) vast in plaats van het wapenschild op cat. 173.33 Dat wandtapijt bevindt zich in het Rekenhof in Brussel, het voormalige Paleis van de Graaf van Vlaanderen, samen met drie bijbehorende wandtapijten uit de reeks Elementen naar Le Brun.34Conditie:Van een linnen voering voorzien door de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel te Haarlem, 1956....

124. De Wapenvermeerdering (schoorsteenstuk)

... die over zijn schouder een vaandel draagt met daarop een wapenschild met in rood vier zespuntige sterren van zilver, beschouwd als zijnde het oude wapen van Haarlem. Achter hem is nog gedeeltelijk een groepje soldaten zichtbaar, met omhoog gerichte lansen. De voorste van deze soldaten draagt een ovaal schild met in zwart een dor geboomte, een verondersteld tweede wapen van Haarlem.2Rondom lopen smalle boorden met op een rood fond gele ornamenten opgebouwd uit ranken en in de hoeken vier identieke wapenschilden met het wapen van Haarlem (hetzelfde als op cat. 123, Stadhuis Haarlem)....

... telen van een ringmuur en daarbuiten een boom. Pas in de loop van de veertiende eeuw zou dit veranderen, eerst met de uitbeelding van een staand zwaard met een of twee sterren ter weerszijden, later gevolgd door een kruis op de punt van het zwaard. Een wapen van alleen vier sterren is niet bekend.6Het ontwerp van cat. 124 is gebaseerd op een glas-in-loodraam in de westgevel van de Sint Bavokerk in Haarlem dat in 1595 werd gemaakt door Willem Willemsz Tybaut. Dit raam ging verloren in 1735, maar de voorstelling ervan is bekend van twee schilderijen van het interieur van de Sint Bavo door Job Berkheijde uit 1665-1666 en 1668.7 De 'patroonen' - of het karton waar de wevers naar werkten - werden geschilderd door de Haarlemse schilder Pieter de Grebber, die op 2 september 1630 daarvoor 135 ponden kreeg betaald.8...

... lt X £ t' samen.'14 De prijs per vierkante meter kwam daarbij, waarschijnlijk vanwege de fijnere kwaliteit van het weefsel, uit op bijna het dubbele van die - al niet geringe - voor het grote wandtapijt met De inneming van Damiate, waarvoor Thienpondt in 1629 een totaalbedrag ontving van 1724 pond.15Naast de wandtapijten met De inneming van Damiate in 1629 en De Wapenvermeerdering in 1630 werden door Joseph Thienpondt voor de vroedschapskamer van het Stadhuis van Haarlem in de jaren 1629-1631 ook nog in totaal 36 kussenbladen met het wapen van Haarlem geweven.16Conditie:Restauratie bij de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel te Haarlem in 1957-1960. Voorafgaand werd de canvasvoering, waarop het wandtapijt was geplakt, losgeweekt bij de Technische Hogeschool te Delft. In 1955-1956 werd een karton in olieverf geschilderd door P. van den Eynde, teneinde ontbrekende delen nieuw bij te kunnen weven, daar het tapijt in zeer slechte staat verkeerde. De boorden waarvan nog slechts fragmenten over waren aan de onderzijde en één van de zijkanten, zijn bij de restauratie met nieuw weefsel aangevuld. Het wandtapijt werd opnieuw behandeld en schoongemaakt te Haarlem in 1999....

163. Zeven wandtapijten uit een reeks met Metamorfosen naar Ovidius (Het Stauwerken)

... ze reeks Landschappen met kleine figuren.10 Hoewel dus in de bronnen met betrekking tot het Stauwerken nergens een ontwerpersnaam wordt vermeld,11 zou er zo toch van kunnen worden uitgegaan dat de ontwerpen en kartons daarvan van de hand zijn van Daniël Janssens. Deze stelling werd onderbouwd door Wendy Hefford, die wees op de stilistische overeenkomsten van de Metamorfosenreeks met de reeks met de Zeven vrije Kunsten, waarvan is gedocumenteerd dat die door Janssens werd ontworpen.12De Metamorfosenreeks van het stadhuis van Nijmegen is de enige bekende uitvoering met rijke brede boorden met oorlogstrofeeën en slingers met bloemen en vruchten. Deze zijn verwant aan de boorden van de Aeneasreeks van het stadhuis (cat. 162-a-f), maar niet hetzelfde.Tussen 1923 en 1925 werd de Metamorfosenreeks gerestaureerd door de Nederlandsche Kunstweefschool te 's-Gravenhage onder leiding van de directrice, mevrouw W.J. Laman Trip-Nolen.13 Hierbij werden reparaties door middel van stoppen en enkele ontbrekende boorden aangevuld met schilderingen op linnen. De wandtapijten werden vervolgens bevestigd op nieuwe scharnierende houten ramen. De gehele reeks is tussen 1940 en 1958 opnieuw gerestaureerd bij de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel in Haarlem.14 Bij deze ingrijpende restauratie is alle inslag in zijde vernieuwd. Twee smalle wandtapijten, elk met een helft van de voorstelling van Apollo en Daphne, werden tot één wandtapijt samengevoegd.15 Tevens zijn enkele boorden nieuw geweven en werden ontbrekende delen gereconstrueerd.16De Metamorfosenreeks van de firma Wauters werd veelvuldig naar Engeland geëxporteerd. Aan het eind van de zeventiende eeuw werd de reeks daar gekopieerd, uitgevoerd te Mortlake, maar vaak met de voorstellingen in spiegelbeeld.17 In Engeland bevinden zich tegenwoordig nog meerdere voorbeelden van de Antwerpse Metamorfosenreeks, zoals een reeks van vier wandtapijten van de hertog van Buccleuch in Boughton House te Kettering, Northamptonshire, waarvan drie met de initialen M.W. van Michiel Wauters.18 Deze wandtapijten zijn voorzien van andere boorden dan die van cat. 163-a-g. Het zijn smalle boorden met festoenen en allerlei attributen die betrekking hebben op de in deze reeks voorgestelde figuren uit de Metamorfosen, zoals een zwijnskop, een vleugelhoed en Mercuriusstaf, de hond Lelaps, een lier en een pijlenkoker. Ook in Frankrijk, in het kasteel van Serrant (Loiredal), bevindt zich een reeks met Metamorfosen van Ovidius met het merk van Michiel Wauters, maar met andere landschappen dan die van cat. 163-a-g.19...

... Ovidius' Metamorfosen 1: 452-507. Hierin laat de door Apollo beledigde liefdesgod Amor uit wraak de zonnegod verliefd worden op de nimf Daphne. Als Apollo de voor hem wegvluchtende Daphne achtervolgt, verandert ze met de hulp van haar vader, de riviergod Peneius, net voor Apollo haar dreigt in te halen in een laurierboom. Op cat. 163-a is de achtervolging voorgesteld, voordat Daphne in de laurier zou veranderen. Vaker wordt het moment verbeeld dat Daphne begint te veranderen en er bladertakken spruiten uit haar hoofd en handen en wortels groeien aan haar voeten.20Door de firma Wauters werd dit tafereel in de periode 1682-1703 aangeduid als 'De Vluchtingh'.21Condi...

... isto...

... jaar oud is, gaat hij op jacht in de Erymanthuswouden. Hij weet niet dat de beer waarop hij zijn pijl richt zijn moeder in gedaanteverwisseling is. Voordat hij haar echter met de pijl kan raken, houdt Jupiter hem tegen en verandert moeder en zoon in sterrenbeelden, Callisto in de Grote Beer en Arcas in de Kleine Beer, en plaatst hen aan de sterrenhemel.Een wandtapijt met dezelfde voorstelling, maar met andere boorden, voorzien van de initialen M.W. van Michiel Wauters, is in Boughton House.24Conditie:Restauratie bij de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel te Haarlem, 1952-1956. Het wandtapijt werd geheel voorzien van nieuw geweven boorden. Tevens werden enkele vergane gedeelten in de hoofdvoorstelling gereconstrueerd. De kartons daarvoor werden gemaakt door de Haarlemse schilderes Maria Rompelman (hoofdvoorstelling) en de schilder Ary Swanevelt (boorden)....

... andere ongehuwde meisjes. Ze komen terug van de burcht van Minerva, waar ze een heilig offer hebben gebracht. Het oog van Mercurius valt op de schone koningsdochter Herse en hij raakt verliefd op haar. Hij daalt neer en vertoont zich in zijn godengedaante aan de meisjes. In het vervolg van het verhaal (Metamorfosen 2: 737-832), dat hier niet is afgebeeld, wordt Herse's zuster Aglauros door Mercurius in een zwarte steen veranderd, uit wraak omdat zij hem dwarsboomde bij de verovering van Herse's liefde.Door de firma Wauters werd dit tafereel in de periode 1682-1703 aangeduid als 'Mercurius onder de Nymphen'.25Conditie:Restauratie bij de Stichting Werkplaats tot...

... en Aglauros (zie cat. 163-c). Mercurius, terug op de berg Olympus, krijgt van Jupiter de opdracht om in het land Sidon de kudde koninklijke stieren naar het strand te jagen waar prinses Europa met haar vriendinnen placht te spelen. Jupiter, die verliefd is op Europa, de dochter van koning Agenor van Tyrus, voegt zich dan in de gedaante van een stier bij deze kudde. Na enige aarzeling durft Europa de stier bloemen te geven en te strelen en uiteindelijk op zijn rug te klimmen. De stier, alias Jupiter, loo...

... issus...

... e rechts toont Narcissus, die, door de wraak van iemand anders die eveneens door hem was afgewezen, verliefd wordt op zijn eigen spiegelbeeld. Aangezien dit ongrijpbaar is, kwijnt hij zelf ook weg, sterft en zijn lichaam verandert in een gele bloem, gevat in een witte bladerkrans, de narcis.In Boughton House bevindt zich een exemplaar van Narcissus met een minder uitgebreid landschap dan op cat. 163-e en met de initialen M.W. van Michiel Wauters.26Door de firma Wauters werd dit tafereel in de periode 1682-1703 aangeduid als 'Narcissus aen de fonteyn'.27Conditie:Restauratie bij de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel te Haarlem, 1953-1958. Omvangrijke gedeelten in zijde werden hierbij gereconstrueerd door middel van herweven. Het wandtapijt werd geheel voorzien van nieuw geweven boorden....

... is...

... ijn magische speer die altijd doel raakt (evenals de hond Lelaps een geschenk van jachtgodin Diana aan Procris, die ze vervolgens aan haar echtgenoot gaf). Hij blijkt echter geen wild dier, maar de van verdriet zuchtende Procris met de speer dodelijk te hebben geraakt. Hij knielt bij haar neer en probeert de speer te verwijderen, maar het is tevergeefs en Procris sterft.Een hieraan verwante voorstelling komt voor op een wandtapijt van de reeks Landschapsverdures met jachtvoorstellingen uit de Metamorfosen van Ovidius door Jan Francisco Cornelissen uit Antwerpen, in Paleis Het Loo te Apeldoorn (cat. 40-e). Ook daar zit Cephalus geknield om de speer uit het hart van Procris te trekken, vergezeld van de hond Lelaps en bovendien nog met een - niet op cat. 163-f voorgestelde - wenende putto.Conditie:Restauratie bij de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel te Haarlem, 1944-1950 en 1956-1957. Hierbij werd een ontbrekende verticale strook van circa 15 cm breed, direct naast de linkerboord, gereconstrueerd en nieuw geweven....

... fd is op Atalanta, deelt met haar zijn jachtbuit, de zwijnskop. Als de andere jagers daartegen protesteren, doodt hij - in het vervolg van het verhaal, dat hier niet is afgebeeld - twee van hen, de broers van zijn moeder. Uiteindelijk zal zijn moeder daarom ervoor zorgen dat Meleager ook omkomt. Zijn van verdriet hierom ontroostbare zusters veranderen vervolgens in parelhoenders.Een wandtapijt met dezelfde voorstelling, maar met andere boorden, voorzien van de initialen M.W. van Michiel Wauters, is in Boughton House.28Conditie:Restauratie bij de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel te Haarlem, 1950-1953 en 1954-1955. Hierbij werden gedeelten links en rechts, waar zich voorheen uitsnijdingen voor deuren bevonden, gereconstrueerd door middel van herweven....