RKD STUDIES

30. Drie wandtapijten uit een reeks met De Geschiedenis van Marcus Antonius en Cleopatra

... of Gouda, zijn vervaardigd, hoewel ze zijn voorzien van een ander type boorden dan van de reeks te Lissabon. De linnen ketting van cat. 30-a-c bevestigt ook een vervaardiging in de Noordelijke Nederlanden.16Er zijn geen wandtapijten bekend met dezelfde zijboorden als cat. 30-c. Vergelijkbare elementen hieruit, en ook van de opvallende, vrij in de voorstelling hangende bloemguirlandes aan de bovenzijde, komen ook voor bij wandtapijten uit de Zuidelijke Nederlanden, zoals Brussel, Antwerpen en Oudenaarde, vanaf omstreeks 1635 tot ver in de tweede helft van de zeventiende eeuw, maar op cat. 30-a-c lijken ze iets eenvoudiger te zijn weergegeven.17 Dit is in overeenstemming met de hoofdvoorstellingen van cat. 30-a-c, waarvoor eveneens duidelijk inspiratie is geput uit wandtapijten vervaardigd in de Zuidelijke Nederlanden tijdens de barokperiode, zoals naar ontwerpen van Rubens.18 Vrij in de voorstelling hangende bloemguirlandes zoals bovenaan in cat. 30-a-c werden overigens ook reeds toegepast in de ontwerpen van Bernard van Orley uit circa 1531 voor de Brusselse wandtapijtreeks De Nassause Genealogie.19 Vanaf het derde decennium van de zeventiende eeuw stond deze reeks weer sterk in de belangstelling daar er rond 1632 in opdracht van stadhouder Frederik Hendrik een hereditie naar de oorspronkelijke acht wandtapijten van werd vervaardigd door de werkplaats van Jan II Raes te Brussel en in 1638-1639 een aanvulling op werd geweven naar ontwerpen van Gerard van Honthorst (1592-1656) door de Delftse werkplaats van Maximiliaan van der Gucht.20Twee wandtapijten die na het overlijden van mevrouw Insinger-van Loon in 1903 werden geveild, behoorden mogelijk oorspronkelijk eveneens tot dezelfde reeks als cat. 30-a-c.21 Een daarvan, een fragment van een groter wandtapijt, in de veilingcatalogus omschreven als 'à décor de dames romaines', maakt tegenwoordig deel uit van de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam.22 De hierop voorgestelde vrouwenfiguren zijn zeer verwant aan de figuren op cat. 30-a-c en ook de erop zichtbare lansen lijken veel op die op cat. 30-a. Het tweede wandtapijt, met volgens de catalogusbeschrijving dezelfde boorden als het eerste, had een voorstelling met 'la rencontre d'un guerrier romain et de sa femme', dat qua thema zou kunnen passen in de reeks met De Geschiedenis van Marcus Antonius en Cleopatra.23...

... isvangst...

... te bevestigen. Als Marcus Antonius vervolgens denkt dat hij beet heeft en de hengel ophaalt, is dat tot grote hilariteit van de omstanders.De voorstelling met De Visvangst werd in maart 1624 aangeduid als 'de visserye' en behoorde toen tot de drie wandtapijten uit De Geschiedenis van Marcus Antonius en Cleopatra naar ontwerpen van Karel II van Mander die in zijn eigen werkplaats waren geweven.24Wandtapijten met dezelfde voorstelling als cat. 30, maar aan drie zijden voorzien van boorden, bevinden zich eveneens in de reeksen te Madrid en Lissabon.25 Een fragment van een wandtapijt met De Visvangst uit een iets andere uitvoering dan cat. 30, is in het Nationaal Museum te Poznan.26Conditie:Restauratie in Parijs, 1875. Restauratie Paswerk Textielrestauratie te Haarlem, 2001....

... t voor de voorstelling van De ontmoeting van Marcus Antonius en Cleopatra, met Cleopatra's schip.27Een wandtapijt met dezelfde voorstelling als cat. 30-b, maar vooral links en rechts enigszins anders en voorzien van boorden, bevindt zich in de reeks te Lissabon.28 Nog een ander exemplaar was in 1936 in een particuliere collectie te Antwerpen.29 Een fragment van een wandtapijt met Het Afscheid van Marcus Antonius en Cleopatra uit een iets andere uitvoering dan cat. 30 is in het Nationaal Museum te Poznan.30Conditie:Restauratie Paswerk Textielrestauratie te Haarlem, 2001....

... 'het stuck genoemt de slange ende Cleopatra' en behoorde tot de drie wandtapijten uit De Geschiedenis van Marcus Antonius en Cleopatra naar ontwerpen van Karel II van Mander die in zijn eigen werkplaats waren geweven.32Een wandtapijt met dezelfde voorstelling, maar iets minder uitgebreid - zo ontbreekt links de stervende Marcus Antonius - en aan drie zijden voorzien van boorden, behoort tot de reeks van het Patrimonio Nacional te Madrid.33Conditie:Restauratie te Parijs, 1875. Restauratie Paswerk Textielrestauratie te Haarlem in 2001, waarbij gaten werden gesloten en gebroken kettingdraden op een steunlaag werden vastgenaaid. Aan de achterzijde is een stevige katoenen bescherming aangebracht....

58. Reeks van zes kussens met taferelen uit de Geschiedenis van Jozef en een kussen met tafereel uit het Leven van David binnen bloemkransen

... n. Twee waarschijnlijk daarbij horende kussenbladen, voorzien van identieke houten lijsten, met Jozef en de vrouw van Potifar en (waarschijnlijk) Jozef maakt zich aan zijn broers bekend binnen hetzelfde type bloemkrans met hulstbladeren, werden in 1951 geveild in New York.17 Twee andere exemplaren met dezelfde laatstgenoemde voorstellingen, ook binnen het type bloemkrans met hulstbladeren, maar in kleine details verschillend, werden samen met twee bijbehorende kussenbladen met Jozef vertelt zijn dromen aan zijn ouders en zijn broers en Jozef wordt in de put gegooid door zijn broers in 1973 geveild in Brussel.18 Op die laatste veiling werd eveneens een kussen aangeboden met binnen een aan die van cat. 58-a-c identieke bloemkrans (met vlinders bovenaan) een voorstelling van Jozef legt de dromen van de farao uit, dat oorspronkelijk onderdeel zal hebben uitgemaakt van dezelfde reeks als deze drie kussens van het Prinsenhof in Delft.19Voorstellingen uit de Geschiedenis van Jozef, het Leven van David (zoals ook van cat. 58-a-g) en van het Leven van Jefta zijn aangetroffen op kussens met ongeveer zes verschillende bloemkransen, die ook weer onderling op verschillende wijzen verwant aan elkaar zijn, en tevens bekend zijn uit reeksen met diverse combinaties, zowel wat betreft thema's als bloemkransen.Hiernaast zijn er meerdere voorbeelden bekend van zeventiende-eeuwse bloemtapisserie met voorstellingen uit de geschiedenis van Jozef naar andere ontwerpen dan die van cat. 58-a-f. Hierbij is een bloemtafelkleed met vijf voorstellingen uit de Geschiedenis van Jozef in medaillons, met het ingeweven jaartal 1652, in de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam.20 Sommige van de voorstellingen daarop verbeelden dezelfde episodes uit het verhaal van Jozef, zoals Jozefs broers buigen voor hem in Egypte en vragen om koren en Jozefs beker wordt gevonden in de graanzak van Benjamin, maar zijn anders vormgegeven dan cat. 58-a-f, deels naar prentvoorbeelden uit Gerard de Jode's Thesaurus Bijbel van 1585 en andere naar Jan Snellinck. Een reeks van zes kussens met taferelen uit de Geschiedenis van Jozef, met vier dezelfde voorstellingen als op het tafelkleed van het Rijksmuseum, was in 1967 in de collectie van Graaf Leon Moltke-Huitfeldt in Denemarken.21 Een reeks van vier kussenbladen met taferelen uit de Geschiedenis van Jozef, alle met voorstellingen die eveneens voorkomen op het tafelkleed van het Rijksmuseum en met andere bloemkransen dan die van cat. 58-a-g, is in een particuliere collectie in New York.22Het tafelkleed met de Geschiedenis van Jozef van Huis Doorn heeft voorstellingen die zowel verschillen van die van cat. 58-a-f als van die van het tafelkleed van het Rijksmuseum.23Een schoorsteenval in de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel, van bloemtapisserie met vijf taferelen uit de Geschiedenis van Jozef in ovale medaillons, heeft eveneens andere voorstellingen dan cat. 58-a-f.24...

... is van Jozef binnen een bloemkrans met vlinders in de bovenhoeken...

... de gevangenis terecht, waar hij de dromen uitlegde van zijn twee medegevangenen, de bakker en de schenker van de farao (cat. 58-b) en vervolgens ook de dromen van de farao zelf wist uit te leggen over zeven rijke oogsten gevolgd door zeven jaren hongersnood. Jozef kreeg toen de zegelring van de farao (cat. 58-c), die hem tot onderkoning benoemde om er zo voor te zorgen dat er graan werd opgeslagen, zodat de Egyptenaren niet aan de hongerdood zouden sterven.Een tot eenzelfde reeks behorend kussen met binnen een identieke bloemkrans met vlinders in de bovenhoeken een voorstelling van Jozef legt de dromen van de farao uit (Genesis 41: 1-36) werd in 1973 in Brussel geveild.26 (afb. a)Hetzelfde type bloemkrans als van cat. 58-a-c, met vlinders in de bovenhoeken, komt eveneens voor op kussens met voorstellingen uit het Leven van David en uit het Leven van Jefta, zoals twee kussenbladen met uit elk van deze verhalen een tafereel die in 2008 in Amsterdam werden geveild.27 Andere kussens met hetzelfde type bloemkrans en verschillende voorstellingen uit het Leven van David zijn bekend van veilingen in München in 1960 en Amsterdam in 1983.28Conditie:De kussens cat. 58-a-g zijn geconserveerd, opgemaakt en van nieuwe, veelkleurige franje voorzien door de Stic...

... is van Jozef binnen een bloemkrans...

... aan de farao voorstelde (cat. 58-f). Vervolgens zou Jakob de farao zegenen.Het Nasjonalmuseet in Oslo bezit een kussen waarop dezelfde episode is verbeeld als op cat. 58-d, Jozefs broers buigen voor hem in Egypte en vragen om koren, maar op een iets andere wijze is weergegeven en ook voorzien is van een andere bloemkrans dan rond cat. 58-a-g.29Een kussen met dezelfde voorstelling als cat. 58-f, maar met een bloemkrans met vlinders in de bovenhoeken als van cat. 58-a-c, werd in 1936 in Frankfurt am Main geveild, samen met een ander kussen met een voorstelling uit de Geschiedenis van Jozef en twee met taferelen uit het Leven van David.30Conditie:Zie bij cat. 58-a-c....

... Leven van David en zes uit het Leven van Jefta, alle omgeven door dezelfde gestrikte bloemkransen met hulstbladeren (anders dus dan die rond cat. 58-g), op respectievelijk een gele en een blauwe ondergrond.31Een ander exemplaar van een kussen met dezelfde voorstelling als cat. 58-g, maar met een iets andere bloemkrans, werd in 1936 in Frankfurt am Main geveild, samen met een ander kussen met een voorstelling uit het Leven van David en twee met taferelen uit de Geschiedenis van Jozef.32Er zijn tot nog toe geen andere kussens getraceerd met een aan die van cat. 58-g identieke bloemkrans.Conditie:Zie bij cat. 58-a-c....

165. Reeks van vier Parkgezichten met voorstellingen uit de Metamorfosen van Ovidius

... llandt, in de correspondentie aangeduid als luitenant-generaal baron Van Pallandt, gouverneur van Doornik, die zich in november 1726 met zijn regiment in Doornik bevond.13 Op 11 november 1726 werden koordjes naar Oudenaarde opgestuurd om de maten van de wandtapijten aan te geven met daarbij de afmetingen van de wanden waar de tapijten zouden komen en de vermelding dat ze geplaatst zouden worden binnen een wandbetimmering met een lambrisering. Vervolgens werd op 25 november 1726 een tekening gestuurd met het wapen Van Pallandt dat in de bovenboorden van de wandtapijten zou worden ingeweven, in een formaat dat door Jan II van Verren was opgegeven. Het breedste van de vier wandtapijten, cat. 165-d, werd geweven door Frans Willem van Verren (1700-1762) en was begin juli 1727 door hem geleverd aan zijn vader Jan II van Verren, die de drie kleinere wandtapijten, cat. 165-a-c, uitvoerde.Bij de toegepaste methode om de gewenste maten door te geven aan de Van Verren werkplaats bleek ondanks alle zorgvuldigheid toch iets mis te zijn gegaan. Toen men in februari 1728 op Huis Eerde de enige tijd daarvoor gearriveerde wandtapijten wilde installeren, bleken drie van de vier wandtapijten te klein te zijn voor de wandbetimmering. Alleen het breedste, door Frans Willem van Verren geweven wandtapijt (cat. 165-d) was in orde. De resterende drie, door Jan II van Verren uitgevoerde, kleinere wandtapijten waren 'vier vingers' te kort. Over deze kwestie gingen meerdere brieven heen en weer. Zo was het volgens Johan Werner van Pallandt vanwege de verhouding met de vensters niet mogelijk om de lambrisering te veranderen. Het bleek ook dat het verschil dermate was dat de tapijten niet simpelweg iets opgerekt konden worden om alsnog op de betimmering aan te sluiten. Daarom werd besloten om in Oudenaarde aanvullende zwarte stroken te weven die vervolgens op Eerde rond de wandtapijten zouden kunnen worden genaaid. Deze oplossing had het voordeel dat de wandtapijten niet weer naar Oudenaarde teruggestuurd hoefden te worden. Om verdere vergissingen te voorkomen werd er in mei 1728, toen zoon Adolf Werner van Pallandt acht tot tien dagen naar Doornik kwam om vervolgens met zijn regiment weer naar Holland te vertrekken, een ontmoeting met Jan II van Verren in Doornik georganiseerd om de gewenste maten mondeling over te brengen. Adolf Werner kon de zwarte stroken negen maanden daarna meenemen naar Eerde toen hij in het voorjaar van 1729 weer in Doornik was. Uiteindelijk werden de aangepaste wandtapijten dus pas in de loop van 1729 binnen de wandbetimmering geplaatst. De zwarte stroken bevinden zich nog steeds rond de wandtapijten, ook overigens rond cat. 165-d, waarover werd geschreven dat het als enige de goede afmetingen had, maar waar ze wel iets smaller zijn dan bij cat. 165-a-c.De wandtapijten bevinden zich tegenwoordig nog in de originele context op Huis Eerde. Ze bedekken de wandvlakken van de zaal vanaf de lambrisering tot aan het plafond en beginnen en eindigen bij de ramen, alleen onderbroken door de schoorsteen en drie deuren. Elk van de tapijten gaat een hoek om, zodat ze ook de smalle vlakken op de naastliggende wanden bedekken. (afb. a) Hierbij dient nog wel te worden aangetekend dat de wandtapijten nu zo groot zijn dat ze op het houtwerk van de betimmering hangen en niet erbinnen. Blijkbaar zijn ze door het jarenlange hangen, of mogelijk ten gevolge van restauratiebehandelingen, toch groter geworden.14Verschillende figuurvoorstellingen die Lodewijk van Schoor ontwierp voor de Metamorfosenreeks van Pieter van Verren in Oudenaarde zouden naderhand ook door Brusselse werkplaatsen worden toegepast. Het totaalbeeld van de in Brussel geweven versies is echter heel anders. Terwijl bij de Oudenaardse reeks het landschap een zeer belangrijke rol speelt, staan bij de Brusselse wandtapijten de figuren centraal. Deze zijn ook in spiegelbeeld ten opzichte van de Oudenaardse uitvoeringen.15 Een Brusselse uitvoering van deze reeks die bestaat uit acht wandtapijten, waarvan er vier aan cat. 165-a-d vergelijkbare figuurgroepen hebben, hoewel soms uitgebreider en geplaatst in andere landschappen, is in het Kunsthistorisches Museum in Wenen.16 Hiervan zijn enkele wandtapijten voorzien van de initialen van Jasper van der Borcht (1675-1742). Een van die wandtapijten draagt de signatuur L. VAN SCHOOR....

... isto...

... gouden gevest achter zich, hangend aan een blauwe riem, houdende in de buitenste hand een bij de voet staande zilveren hellebaard met zwarte schacht; het geheel geplaatst op een gouden voetstuk met voluten, dat onder de boordrand in de hoofdvoorstelling staat.Commentaar:Op dit wandtapijt is het verhaal voorgesteld van Jupiter en Callisto uit Ovidius, Metamorfosen 2: 409-440. Hierin verleidt Jupiter, verkleed als de godin Diana, de nimf Callisto als zij na de jacht ligt uit te rusten. Het tapijt bevindt zich links op de schoorsteenwand en rechts naast de raamwand waarover het doorloopt tot aan het rechter raam.Conditie:Restauratie van de reeks tussen 1977 en 1989 door het restauratieatelier van de Zusters Benedictinessen van de Onze Lieve Vrouwe Abdij te Oosterhout (NB) daarbij geassisteerd door het Rijksmuseum te Amsterdam en de Rijksdienst voor Monumentenzorg....

... en, en loopt links over de hoek verder op de schoorsteenwand tot aan de daar zich bevindende deur. Voorgesteld is hier het verhaal van Ariadne en Bacchus uit Ovidius, Metamorfosen 8: 176-182. Nadat Ariadne met behulp van een kluwen draad Theseus had helpen ontsnappen uit het labyrint van haar vader koning Minos van Kreta, werd ze door hem achtergelaten op het eiland Naxos. Hier werd ze gered door Bacchus en meegenomen op zijn triomfwagen. Kort daarna trouwde ze met hem.17 De voorstelling is ook wel aangeduid als Triomf van Bacchus.Een ander exemplaar met deze voorstelling, ook voorzien van hetzelfde type boorden als cat. 165-a-d (maar zonder wapen), was voorheen in bezit van de stad Doornik, samen met een ander wandtapijt uit deze reeks, maar ging verloren in de Tweede Wereldoorlog.18Conditie:Zie bij cat. 165-a....

... is...

... ijke schone jongeling Adonis.De voorstelling is ook wel Triomf van de Liefde genoemd.Het paleis en de tuinen lijken te zijn geïnspireerd op het Grand Trianon te Versailles.19 De fontein rechts heeft een beeld dat is gemodelleerd naar de Sabijnse Maagdenroof van Giambologna (1529-1608) uit 1583 dat zich bevindt in de Loggia dei Lanzi te Florence.Een ander wandtapijt met deze voorstelling, voorzien van hetzelfde type boorden (zonder wapen), is in bezit van de Sint-Walburgakerk in Oudenaarde.20 Een exemplaar met dezelfde voorstelling, ook met dezelfde soort boorden als cat. 165-a-d, in bezit van de stad Doornik, ging in de Tweede Wereldoorlog verloren.21Conditie:Zie bij cat. 165-a....

... Nicolas Poussin uit 1657.25 Van dit schilderij werden ook in de achttiende eeuw nog gravures vervaardigd, onder meer door Jean Dambrun.26Er zijn verschillende variaties bekend van in de Zuidelijke Nederlanden vervaardigde wandtapijten met de aan Poussin ontleende figuurgroep. Van een eveneens door Van Schoor ontworpen versie, vervaardigd in Brussel door Jasper van der Borcht, waarop het schilderij van Poussin nog letterlijker is gevolgd dan op cat. 165-d, bevindt zich een exemplaar in het Kunsthistorisches Museum in Wenen.27 Een ander, in Oudenaarde geweven wandtapijt met Mercurius en Bacchus in Praag, is ook gebaseerd op Poussin maar heeft grotendeels een andere voorstelling dan cat. 165-d.28De voorstelling met Mercurius en het kind Bacchus is op cat. 165-d rechts uitgebreid met de vrouw met de mand op het hoofd, die kennelijk los door Van Schoor was ontworpen (zie ook de inleiding) en bij meerdere van de voorstellingen kon worden toegevoegd. Links is de voorstelling ook nog aanzienlijk vergroot, met de geknielde vrouw en de groep met bomen en planten links van haar.Het tafereel met de bij de schaal met bloemen geknielde vrouw en de met een draperie bedekte sokkel met daarop vazen en een mand met vruchten komt als zelfstandige voorstelling voor, ook met hetzelfde landschap als bij cat. 165-d en omgeven door voor Oudenaarde kenmerkende boorden uit omstreeks 1700-1730, op een wandtapijt dat in 1972 in Brussel werd geveild.29Conditie:Zie bij cat. 165-a....

27. Oriane ontvangt de krijgsbuit in het paleis van koning Lisuart, uit een reeks met de Geschiedenis van Amadis en Oriane

... amiliebedrijf dat werd beheerd door zijn twee zonen. De prijs die De Wael dan opgeeft voor de acht kartons is 1600 gulden.17 In deze prijs, die ruim 400 gulden lager ligt dan De Waels oorspronkelijke aankoopbedrag, is verwerkt dat er door Cornelis de Wael in Antwerpen drie reeksen naar waren uitgevoerd, zowel zonder als met daarin goud- en zilverdraad verwerkt. Overigens deed De Wael vanaf februari 1699 verwoede pogingen om deze drie kostbare reeksen te verkopen, het liefst aan koninklijke klanten of van anderszins hoog aanzien, die pas na vele jaren, in 1713, 1714 en 1717, succesvol waren.18De verkoop van de acht kartons van de Geschiedenis van Amadis en Oriane, samen met de bijbehorende boorden, nog verder omlaag gebracht naar een prijs van f 1.310, wordt uiteindelijk een kleine vier jaar later gesloten, op 16 april 1717.19 In de tussenliggende jaren kocht Baert ook reeds van De Wael de kartons (in waterverf) van de eveneens door Lodewijk van Schoor ontworpen reeksen van de Vier Werelddelen20 (in 1714) en de Geschiedenis van Perseus en Andromeda21 (in 1715), om welke reden Baert ook de kartons van de Geschiedenis van Amadis en Oriane wel voor een schappelijk bedrag meende te mogen krijgen: 'Wilt Ue. die op een redelycken prys stellen, sullen sien ons daerover t'acomoderen. Maer versoecke voor my yets meer te doen als voor een ander, dewyl patroon Deelen en Perseus van Ue. hebbe gecocht alsoock camers tapyten'.22Als Baert na ontvangst van de kartons van de Geschiedenis van Amadis en Oriane schrijft dat deze wel erg donker zijn ('t Is waerlyc veel voor een patroon die soo duyster en daer noch veel onkosten sal moeten an laten doen'23), antwoordt De Wael: 'En aengaende Ul seght dat wat bruyn en doncker geschildert is, daerop segge dat Uwe aen syne tapissiers wel belasten moet, dat de bruy[n]te wel moeten opserveren want sulckx gheeft de kraght aen de figuren en voor present alle grooten begeeren nu soodanighe stant van werck. Togh den loon moet hoogher syn als wel dat naer waterferve patroonen wercken oft andersints hebt niet goets te verwachten. Ende in cas den patroon wel volgen, sult tot de tapyten wel liefhebbers kryghen en aen een kamer den inkoop van den patroon myn inhaelen.'24 Bovendien schrijft De Wael: 'En moetter voor Ul beeste weercklieden op setten die jonghe ooghen hebben.'25 De reactie van Baert, ook op de laatste opmerking, is enigszins zuur.26 Ook schrijft hij dat de bloemenboorden van Verbruggen te breed zijn naar de smaak van de Noordelijke Nederlanden. Het is niet duidelijk of het hier de versie van de boord betreft zoals rond andere bekende reeksen met de Geschiedenis van Amadis en Oriane, een bloemenboord die niet bepaald breed te noemen is.Cat. 27 hoorde bij een reeks van zes wandtapijten, alle niet van boorden voorzien, die in 1947 te Londen uit de collectie van Ernest Guinness werd geveild.27 Naast cat. 27, (het rechterdeel van) Oriane ontvangt de krijgsbuit in het paleis van koning Lisuart, betroffen dit de voorstellingen: (het middendeel van) Oriane ontvangt Amadis in het paleis van koning Lisuart (akte I), een wandtapijt met een samentrekking van het linkerdeel van Oriane ontvangt de krijgsbuit met het rechterdeel van Oriane ontvangt Amadis, De tovenaar Arcalaus verhindert Amadis de toegang over de brug (akte II), Amadis bedwelmd door toverkracht ziet zijn geliefde Oriane in een visioen (akte II) en De tovenares Urgande verbreekt de betovering van Amadis en voert hem weg in haar slangenschip (akte IV)....

... eleverde voorstelling met De vereniging van Amadis en Oriane bij het toverpaleis van Apollo (akte V).30Een reeks van vijf wandtapijten met de Geschiedenis van Amadis en Oriane met vergelijkbare bloemenboorden als van de reeks te Bayreuth en eveneens ongesigneerd, werd in 1956 uit de collectie van het Metropolitan Museum in New York geveild.31 Hierbij bevond zich nog een voorstelling die niet in de voormalige collectie Guinness of in Bayreuth is vertegenwoordigd, te weten Amadis en Oriane rustend bij een fontein.32Conditie:Enigszins verkleurd. Het wandtapijt werd gereinigd in 2004....

Het Corpus Wandtapijten in Nederland: samenstelling en inhoud

... kt of besteld. Onder de tweede categorie vallen wandtapijten en andere objecten in tapisserie die later zijn verzameld....

... ijn hier geheel bedekt met zogenoemde Landschapsverdures met dieren, voorzien van de wapens van de regenten. Deze serie is in 1642-1648 vervaardigd door de werkplaats van Maximiliaan van der Gucht in Delft. Bijzonder is dat er zich van dezelfde Delftse werkplaats nog verschillende andere interieurs met reeksen landschappen met dieren in situ bevinden. Dit is onder meer het geval in het stadhuis van Nijmegen (1665-1666) (cat. 161), in Slot Zuylen (ca. 1670) (cat. 167) en in Huis Gunterstein bij Breukelen (ca. 1681-1689) (cat. 49).In het stadhuis van Gouda bevindt zich eveneens nog een zaal volledig bekleed met landschapsverdures met dieren. Deze zijn vervaardigd in die stad zelf, door de werkplaats van David Rufelaer in 1642 (cat. 115)....

... oor Joseph Thienpondt (Thybauts), naar ontwerpen van verschillende Haarlemse kunstenaars (cat. 123 en cat. 124). Tegelijkertijd werd er door deze Haarlemse werkplaats voor dezelfde ruimte een groot aantal wapenkussens (cat. 122) vervaardigd. Een viertal decennia later, in 1668, werd voor de burgemeesterskamer van het stadhuis in Haarlem de daar eveneens nog bewaarde Landschapsverdure met jachttafereel en het kasteel Oud-Haarlem geleverd door Maximiliaan van der Gucht uit Delft (cat. 120)....

... gheden in de Vier Jaargetijden verbeeldt (cat. 3). Eind zeventiende eeuw werd de reeks Parkgezichten met kinderspelen en het wapen Spaen, die waarschijnlijk werd geweven in Antwerpen omstreeks 1661-1691, overgebracht vanuit een ander kasteel van de familie Spaen en geïnstalleerd in Kasteel Biljoen bij Velp (cat. 193). In Kasteel Biljoen bevindt zich in elk geval sinds 1872 eveneens een kamer bekleed met vijf Landschapsverdures met dieren (cat. 192), waarvan vier wandtapijten waarschijnlijk werden vervaardigd door Maximiliaan van der Gucht in Delft, circa 1650-1675, en het vijfde door Alexander Baert te Amsterdam, circa 1710.Van enkele andere al lange tijd op hun huidige plek in kastelen aanwezige tapijtinterieurs is het niet helemaal duidelijk wanneer ze precies werden verworven. Dit betreffen een reeks Landschapsverdures met vogels, geweven in Aubusson in het laatste kwart van de zeventiende eeuw in Kasteel Keppel te Laag-Keppel (cat. 138), en een reeks Boslandschappen met spelende kinderen, vervaardigd in de Noordelijke Nederlanden in de eerste helft van de achttiende eeuw in Kasteel Endegeest te Oegstgeest (cat. 164)....

... Ilpendam (cat. 134). In de Oude Kerk in Amsterdam bevinden zich twee kussenbladen met het wapen van Amsterdam, de initialen van de Oude Kerk en het jaartal 1688 (cat. 37). Voor de Waalse Kerk in Amsterdam vervaardigde Alexander Baert de kussens met het Amsterdamse stadswapen, het monogram van de Waalse Kerk en het jaartal 1714 (cat. 38). Daarnaast bevinden zich twee bijzonder fraaie canapé’s met in Aubusson vervaardigde tapisseriebekleding uit 1741 in de Portugese Synagoge in Amsterdam (cat. 35). Ze zijn in gebruik als chataniembanken, en één van de twee is als enige bekende voorbeeld voorzien van de signatuur van de wever Dessarteaux....

... gebouwen, 2. Museale collecties, 3. Collectie Nederland, tegenwoordig RCE.Verzameld voor de aankleding van diverse historische gebouwen...

... eren een Pergola met bloemvazen, vervaardigd in Antwerpen omstreeks 1650, in het Raadhuis van Epe (cat. 108) en een Struisvogeljacht, geweven in Oudenaarde of Aubusson circa 1630-1660, in de raadzaal van het Stadhuis van Ommen (cat. 166). In de trouwzaal van het Nieuwe Raadhuis in Kampen bevindt zich een Landschapsverdure met een voorstelling uit de Metamorfosen van Ovidius, mogelijk vervaardigd door de Weduwe Alexander Baert en zonen in Amsterdam in het tweede kwart van de achttiende eeuw (cat. 135)....

... t jachtvoorstellingen uit de Metamorfosen van Ovidius (cat. 40) en maar liefst zes Brusselse Wapentapijten van koning-stadhouder Willem III en koningin Mary Stuart II (cat. 41). Uit de eerste helft van de achttiende eeuw dateren twee wandtapijten uit een reeks met de Geschiedenis van Marcus Antonius en Cleopatra door de werkplaats van Alexander Baert en zijn familie in Amsterdam (cat. 42). Bovendien bezit Paleis Het Loo een Landschap met poedel die een roerdomp aanvalt met een diervoorstelling naar Jean-Baptiste Oudry, vervaardigd in Aubusson circa 1750-1775 (cat. 43)....

... 97) en een ameublement van vier armstoelen met bekleding in tapisserie met gestrikte bloemboeketten en arrangementen van bloemen uit 1785 (cat. 96). Uit ongeveer dezelfde tijd dateren twee bijzondere in Aubusson vervaardigde wandtapijten met mythologische voorstellingen (cat. 95) (afb. 8) en een ameublement van een canapé en zes armstoelen bekleed met tapisserie met dierscènes binnen bloemkransen (cat. 94). Een reeks van zeven, waarschijnlijk circa 1676-1711 in Aubusson geweven, Parklandschappen met dieren en het wapen van de aartsbisschop en keurvorst van Trier, kwam waarschijnlijk in de tweede helft van de negentiende eeuw in bezit van de Pruisische koninklijke familie (cat. 89)....

... oise vervaardigd te Beauvais, circa 1685-1732 (cat. 61). De overige wandtapijten van Singraven werden alle in Aubusson geproduceerd, te weten De Vogelkooi of de Vogelaar uit de Fêtes chinoises, circa 1754-1785 (cat. 64), twee wandtapijten uit de reeks Amusements Champêtres naar ontwerpen van Jean-Baptiste Oudry, circa 1761-1775 (cat. 65) en een Exotisch landschap met kip en fontein, circa 1730-1760 (cat. 62). Bovendien is er een Vuurscherm met haan, kip en kievit, waarschijnlijk naar ontwerp van Oudry geweven in Beauvais, circa 1750-1775 (cat. 63)....

... Decius Mus naar ontwerpen van Rubens (cat. 200). (afb. 10) Verder zijn er een wandtapijt met een Struisvogeljacht, in Oudenaarde of Aubusson geweven, circa 1625-1650 (cat. 199), een Landschapsverdure met...

... .Een aantrekkelijk wandtapijt uit een reeks met de Geschiedenis van Cyrus de Grote, gebaseerd op een ontwerp van Michiel Coxcie en mogelijk omstreeks 1600 vervaardigd in Antwerpen (cat. 39) werd in het laatste decennium van de twintigste eeuw verworven voor het Museum Geelvinck Hinlopen Huis, dat destijds gevestigd was aan de Herengracht 518 in Amsterdam. In 2016 kreeg het museum een nieuwe locatie in Zutphen....

... en werd gemaakt in Antwerpen, circa 1665-1688, werd in het verleden abusievelijk gedacht dat het ook in Delft door François Spiering was geweven (cat. 60). De collectie van Museum Prinsenhof Delft bestaat verder uit verschillende kleinere objecten in tapisserie die alle vermoedelijk in de zeventiende eeuw in Delft werden vervaardigd. Een aanzienlijk aantal daarvan stamt mogelijk uit de werkplaats van Maximiliaan van der Gucht. Dit zijn twee bloemtafelkleden, het Tafelkleed met bijbelse taferelen uit circa 1625-1650 (cat. 54) en Tafelkleed met mythologische taferelen uit omstreeks 1650 (cat. 55), een Strook tapisserie met gestrooide bloemen uit circa 1650-1670 (cat. 57) en Zes Spaanse stoelen bekleed met tapisserie met bloemboeketten of gestrooide bloemen uit circa 1650-1670 (cat. 56). Eveneens mogelijk in Delft vervaardigd door een onbekende werkplaats is een reeks van zes kussens met taferelen uit de Geschiedenis van Jozef met daarbij een kussen met een tafereel uit het Leven van David binnen bloemkransen uit circa 1650-1675 (cat. 58) en een Kussenblad met symbolische voorstelling van het College van de Groote Visscherij, van het orgaan dat de belangen van de haringvisserij behartigde, uit circa 1650-1740 (cat. 59)....

... een Landschapsverdure met valk en duif, in de tweede helft van de zeventiende eeuw (cat. 101).Het Centraal Museum in Utrecht kocht in 1953 een wandtapijt met De inneming van Rome uit een reeks met de Geschiedenis van Alarik, vervaardigd in Aubusson in de tweede helft van de zeventiende eeuw (cat. 186). Daarnaast zijn er in dit museum dankzij een langdurig bruikleen verschillende wapenkussens. Dit zijn allereerst vier kussens met het wapen van Rotterdam, waarvan drie waarschijnlijk werden geweven door de Delftse werkplaats van de familie Van der Gucht in 1679, 1689 en omstreeks 1675-1700 en een vierde uit 1740 vervaardigd door de Weduwe Alexander Baert en zonen te Amsterdam (cat. 187). Verder zijn er een Kussen met het wapen van Holland in de Hollandse tuin, vervaardigd in de Noordelijke Nederlanden, circa 1680-1700 (cat. 188), een Kussenblad met symbolische voorstelling van het College van de Groote Visscherij, mogelijk geweven in Delft, circa 1650-1740 (cat. 185) en een Kussen met het wapen van het College van Opperdijkgraaf en Hoogheemraden van Putten, of de Ring van Putten, gemaakt in de Noordelijke Nederlanden, circa 1730-1750 (cat. 189)....

... Rotterdam, vervaardigd door de Weduwe Alexander Baert en zonen te Amsterdam in 1750, 1763 en 1766 (cat. 180), een Kussen met het wapen van Holland in de Hollandse tuin, geweven in de Noordelijke Nederlanden, circa 1680-1700 (cat. 176), een Kussen met symbolische voorstelling van het College van de Groote Visserij, mogelijk vervaardigd in Delft, circa 1650-1740 (cat. 175), een Kussen met het wapen van de Raad van Vlaanderen, geweven in de Noordelijke Nederlanden, circa 1680-1720 (cat. 177), een Kussen met het wapen van de Admiraliteit op de Maze, vervaardigd in de Noordelijke Nederlanden in 1709 (cat. 178) en een Kussen met het wapen van het College van Opperdijkgraaf en Hoogheemraden van Putten, of de Ring van Putten, gemaakt in de Noordelijke Nederlanden, circa 1730-1750 (cat. 179). In de verzameling van het Stedelijk Museum Zwolle is een Kussen met het wapen van Overijssel, door Alexander Baert uit Amsterdam in 1718 (cat. 211)....

... der Baert en zonen te Amsterdam in 1735 (cat. 151). Tenslotte is er een tapijtfragment met Medaillon met eenhoorn in landschap, vervaardigd in de Noordelijke of Zuidelijke Nederlanden in de eerste helft van de zeventiende eeuw (cat. 145).In het Singer Museum in Laren bevinden zich uit de nalatenschap van het Amerikaanse verzamelaarsechtpaar William en Anna Singer-Brugh, bevriend met vele kunstenaars, meerdere wandtapijten en kleinere objecten in tapisserie. Dit zijn een Landschapsverdure met mythologische scène, waarschijnlijk vervaardigd in Oudenaarde, circa 1700-1750 (cat. 143), een Landschapsverdure met vogel, uit Aubusson of Felletin, circa 1675-1700 (cat. 142), een Strook tapisserie met vazen met bloemen en vruchten en engelenkopjes (waarschijnlijk een antependium), vermoedelijk gemaakt in Duitsland omstreeks 1600 (cat. 141), een Fragment van een verticale wandtapijtboord, uit de Zuidelijke Nederlanden, circa 1550-1600 (cat. 140) en een Vierdelig scherm van tapisserie fragmenten met landschappen, dieren en landelijke taferelen, waarschijnlijk geweven in Brussel, circa 1550-1575 (cat. 139)....

... in een huis in Den Haag (cat. 78) en De dood van Cleopatra vervaardigd door de werkplaats van de familie Baert in Amsterdam in de eerste helft van de achttiende eeuw (cat. 80).Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam verwierf tamelijk recent een wandtapijt met Achilles vertoornd op Agamemnon, waarschijnlijk uit de editio princeps van de Geschiedenis van Achilles naar ontwerpen van Peter Paul Rubens, geweven in Brussel tussen 1639 en 1642 (cat. 172), in samenhang met de reeds in de collectie aanwezige ontwerpschetsen van Rubens voor deze wandtapijtreeks. Verder bestaat de collectie uit een wandtapijt met de Aanbidding door de Wijzen, mogelijk vervaardigd in Brussel omstreeks 1510-1515 (cat. 1...

... en Achilles vertoornd op Agamemnon uit de Geschiedenis van Achilles naar ontwerp van Rubens geweven in Brussel door Jan I Raes, circa 1642-1651 (cat. 47). Het Museum Catharijneconvent te Utrecht bezit twee Oudenaardse wandtapijten uit begin zeventiende eeuw met Isaak draagt het hout en Het offer van Isaak die al in bezit waren van haar voorloper, het Aartsbisschoppelijk Museum in Utrecht. (afb. 20) Museum Stad Appingedam tenslotte, verwierf op een bepaald moment een groot fragment van een Landschapsverdure, vervaardigd in Aubusson circa 1675-1700 (cat. 45), dat afkomstig was van een landgoed in de buurt van deze stad....

... ele aankoop of een schenking uit particulier bezit. Ook betreft het wandtapijten en objecten in tapisserie die behoren tot de Stichting Nederlands Kunstbezit, met na de Tweede Wereldoorlog aan de St...

... a 1700-1750, dat werd gestolen in 1988 (cat. 15). In het CollectieCentrum Nederland in Amersfoort bevinden zich van de Stichting Nederlands Kunstbezit een Ongeïdentificeerde voorstelling uit Oudenaarde, circa 1600 (cat. 7), een Grotesk met een allegorische vrouwenfiguur, uitgevoerd in het Duitse Schwabach, circa 1716-1740, (cat. 16) en een Landschapsverdure met eenden, zwaan, jachthond en bok vervaardigd in Oudenaarde in het tweede kwart van de achttiende eeuw (cat. 18).Tevens zijn nu in Amersfoort een Landschapsverdure met twee boerinnen met een geit, vervaardigd te Oudenaarde, circa 1700-1735 (cat. 13), een wandtapijt met Byblis verandert in een bron, uit de Zuidelijke Nederlanden, circa 1700-1725 (cat. 14), dat behoort tot dezelfde reeks als drie Landschapsverdures met voorstellingen uit de Metamorfosen van Ovidius in Slot Zeist, de Landschapsverdure met Juno, Minerva en Venus, waarschijnlijk vervaardigd in Aubusson, circa 1750 (cat. 20) en een landschapsverdure met vogels uit Oudenaarde, circa 1670-1700 (cat. 10)....

50. Kussen met het wapen van Brielle

... r de vroedschap van Brielle gedocumenteerd in Brussel, in de Zuidelijke Nederlanden.5Het is niet met zekerheid te zeggen of cat. 50, dat stilistisch in het einde van de zeventiende of het begin van de achttiende eeuw te dateren is, deel uitmaakte van de eerstgenoemde bestelling uit 1679. Een kussen geweven naar hetzelfde ontwerp als van cat. 50, maar met kleine verschillen in details, is bekend van een veiling in Berlijn in 1934.6Een voorbeeld van een kussen met het wapen van Brielle met een iets andere voorstelling dan van cat. 50 bevindt zich in het Rijksmuseum Amsterdam.7 Het wapen met de schilddrager Capirussa is daar niet in een landschap geplaatst, maar op twee piëdestals met gekrulde rocaille ornamenten. Ook hangen er in plaats van bessen zoals op cat. 50, aan de takken rond het medaillon grote oranjeappels, ten teken van de verbondenheid van Brielle met de Oranjes. De laurierkrans die de wapenvoorstelling daar omgeeft, is een kenmerkend ornament voor het laatste kwart van de 18de eeuw. Het zal zijn vervaardigd in de Zuidelijke Nederlanden, mogelijk in Brussel, waar Brielle in 1750 ook al een bestelling deed.Conditie:Goed....

106. Vier landschapsverdures met allegorieën op het weesmeestersambt

... er in wandtapijten door Baert werden toegepast, met name in landschapsverdures en de Geschiedenis van Marcus Antonius en Cleopatra.12 Ook voor enkele van de allegorische figuren is gebruik gemaakt van figuren uit deze Cleopatrareeks. Voor de Enkhuizer wandtapijten kregen ze een nieuwe ordening, aangepaste houdingen, iets andere kleding en toegevoegde attributen. De figuren van de Cleopatrareeks werden naar alle waarschijnlijkheid ontworpen door Lodewijk van Schoor (1650-1702). Bij de ontwerpen van cat. 106-a-d is echter nog een onbekende ontwerper betrokken geweest die de uit verschillende kartons afkomstige elementen samenvoegde en aanpaste en aanvulde met enkele nieuwe figuren tot een aantrekkelijk totaalbeeld.Deze ontwerper heeft voor meerdere van de nieuwe figuren, maar ook voor andere details in de voorstellingen, verschillende zeventiende-eeuwse schilderijen van Nicolas Poussin ten voorbeeld genomen. Hij volgde hierin het enkele jaren daarvoor, in 1707, verschenen invloedrijke Groot Schilderboek van Gerard de Lairesse waarin de werken van Poussin regelmatig aangehaald worden als voorbeeld voor de Nederlandse schilderkunst.13In het bijzonder uit de vermaarde tweede reeks van Zeven Sacramenten van Poussin uit 1644-1648 zijn verschillende details ontleend voor de samenstelling van de figuren in cat. 106-a-d.14 Hierbij werden nooit gehele figuren overgenomen, maar zijn onderdelen van verschillende figuren gebruikt om nieuwe personages te maken, waarbij soms zelfs een man tot vrouw werd. (Voor de details hierover, zie bij de afzonderlijke tapijten.) Het is mogelijk dat de onbekende ontwerper van de tapijtreeks zich hierbij baseerde op Poussins schilderijen van de tweede Sacramentenreeks zelf, die rond die tijd, vanaf omstreeks 1695 (in elk geval in 1714) tot 1716 in Nederland waren, in de verzameling van Jacques Meyers in Rotterdam, en zich tegenwoordig bevinden in de National Gallery of Scotland in Edinburgh.15 Anders zal hij gebruik hebben gemaakt van de prentreeks naar deze schilderijen van Poussin door Jean Pesne uit circa 1680-1694 of kopieën daarvan in spiegelbeeld.16 Ook de landschappen op cat. 106-a-d zijn zeer verwant aan het werk van Poussin, maar directe ontleningen zijn vooralsnog niet geïdentificeerd.In 1713, een paar jaar na de aflevering van de tapijten van de weesmeesterenkamer, werd ook het plan opgevat om de vroedschapskamer (nu raadzaal) van het Enkhuizer stadhuis met wandtapijten van Alexander Baert te behangen en zocht men naar financiering hiervoor.17 Kennelijk is die niet gevonden want er zijn geen wandtapijten in die kamer overgeleverd. In 1728 zouden ook in plaats van met tapijten de wanden van de vroedschapskamer met trijp worden bekleed.18Gezien de situatie in de weesmeesterenkamer, waarbij de tapijten, met uitzondering van de westwand, telkens doorlopen naar de wand ernaast, worden ze hier afwijkend van de gebruikelijke volgorde beschreven tegen de klok in....

... onificatie van de naastenliefde op cat. 106-a is de beschrijving in de Iconologia van Ripa vrij nauwkeurig gevolgd.22 Ze is hier gecombineerd met lof en eer, in de vorm van een boven haar zwevende putto met een lauwerkrans en een loftrompet.23 De personificatie van de voogdijschap op cat. 106-a is deels ontleend aan de Iconologia.24 De in het rood geklede vrouw, die bij Ripa een rekenboek en een weegschaal bij zich heeft, heeft op het tapijt een 'Schult boek' en een doek met geld die wordt gehouden door een jonge vrouw. In plaats van de verder door Ripa genoemde attributen - een haan, een hagedis en een aan haar voeten slapend kind - ligt er naast de voogdijschap op cat. 106-a een hond, als symbool van trouw.25Het linkerdeel van de voorstelling, met de fontein, de twee tuinbeelden en de omgevallen zuilfragmenten komt eveneens op twee andere bekende tapijten aan de linkerzijde voor. Het eerste is een brede landschapsverdure van Alexander Baert in het Rijksmuseum te Amsterdam.26 Het tweede, een landschapsverdure met een buffeljacht, was in een Nederlandse particuliere collectie.27 De hoge portico met het beeld ervoor geheel rechts figureert ook op een wandtapijt door Alexander Baert met de Dood van Cleopatra in het Musée Tessé in Le Mans.28 Ook het vruchtenstilleven links is een letterlijke herhaling van dat op een wandtapijt in Paleis Het Loo in Apeldoorn met Cleopatra's banket uit een zelfde reeks met de Geschiedenis van Marcus Antonius en Cleopatra.29...

... st elkaar vliegende putti op Apollo en de Muzen op de Parnassus van Poussin uit circa 1630-1632, waarvan een gravure bestaat door Jean Dughet van vóór 1667.34 Het hoofd en bovenlijf van het voorste weeskind zijn ontleend aan de figuur van de jonge Johannes de Doper uit de Heilige familie met tien figuren van Poussin uit 1649, mogelijk naar de gravure door Claudine Bouzonnet-Stella uit 1668.35Conditie:Links in cat. 106-a is een uitsnijding voor de verhulde toegangsdeur op de zuidwand. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, vanaf 1942, werden cat. 106-a-d opgeslagen in de rijkskluizen in Steenwijk (Paasloo).36 Restauratie in het Rijksmuseum Amsterdam, 1953-1964.37 Vooral rond de deurpartij werden ingrijpende restauraties door middel van herweven uitgevoerd, die gevolgen hadden voor de leesbaarheid van de voorstelling....

... haling, met variaties, van die van een staande vrouwenfiguur op De aankomst van Cleopatra's schip te Tarsus in de collectie van Paleis Het Loo.39De figuur van de waakzaamheid is grotendeels samengesteld uit onderdelen van twee van de drie centrale figuren op Doop (Baptême) uit de tweede reeks van Zeven Sacramenten van Nicolas Poussin, mogelijk via de prent van Jean Pesne.40 (afb. b) Zo is zijn bovenlijf met de gebogen arm ontleend aan de geknielde Christus en zijn hoofd aan dat van Johannes de Doper.Conditie:Blijkens een notitie op het houten schot werd dit wandtapijt in 1904 gerestaureerd door F. van Klaveren in Utrecht.41 Zie verder bij cat. 106-a....

... ijgen van rijkdom. Deze deugd dienden de weesmeesters na te streven ten behoeve van de aan hun zorg toevertrouwde wezen.De figuur van de naarstigheid op cat. 106-c is een herhaling, met variaties, van de figuur van Cleopatra op De aankomst van Cleopatra's schip te Tarsus in Paleis Het Loo.44De halfnaakte vrouw is, opnieuw deels samengesteld uit onderdelen van twee van de drie centrale figuren op Doop (Baptême) uit de tweede reeks van Zeven Sacramenten van Nicolas Poussin, mogelijk via de prent van Jean Pesne.45 (Zie afb. bij cat. 106-b.) Het hoofd is ontleend aan de geknielde Christus en de naakte rugpartij aan de geknielde figuur tegenover Christus.Het hoofd en de arm van het kind zijn waarschijnlijk overgenomen van de figuur van de jonge Johannes de Doper uit de Heilige familie met tien figuren van Poussin uit 1649, mogelijk naar de gravure door Claudine Bouzonnet-Stella uit 1668.46Conditie:Zie bij cat. 106-a....

... achtergrond figureert, met enkele verschillen in details, ook op een wandtapijt door Alexander Baert met de Dood van Cleopatra in de collectie van Kunstmuseum Den Haag.48 Dat tapijt, waarschijnlijk naar ontwerp van Lodewijk van Schoor, voert terug op een eerder ontwerp (maar zonder het genoemde detail) dat wordt toegeschreven aan Charles Poërson. De zittende figuur van de rijkdom is, op de houding van de rechterarm na, een letterlijke herhaling van Cleopatra op haar zetel op een wandtapijt met Cleopatra's banket uit dezelfde reeks met de Geschiedenis van Marcus Antonius en Cleopatra in Paleis Het Loo.49De houding van de knielende jonge vrouw van cat. 106-d is ten dele ontleend aan die van de geknielde vrouwenfiguur op de voorgrond van Ziekenzalving (Extrême-Onction) uit de tweede Sacramentenreeks van Nicolas Poussin.50Conditie:Zie bij cat. 106-a....

152. Vier wandtapijten uit een reeks met de Vier Werelddelen

... n weggelaten.Uit het door Erik Duverger verzamelde, en postuum gepubliceerde, archiefmateriaal van de Antwerpse tapijthandel en werkplaats van Cornelis de Wael (1646-1721), waarin ook diens uitvoerige correspondentie met Alexander Baert in Amsterdam is opgenomen, blijkt dat Baert op 18 juni 1714, dus vier jaar voor de leverantie aan het stadhuis van Leeuwarden, een serie van acht kartons voor de reeks met Vier Werelddelen kocht van Cornelis de Wael, na een jaar van onderhandelingen.20 De kartons waren al meerdere keren door De Wael gebruikt om er tapijtreeksen naar te weven, waar Baert zelf er in ieder geval twee van had aangekocht in de jaren 1708-1709.21 Pas toen De Wael er helemaal geen opdrachten meer voor had liggen, verkocht hij de kartons aan Baert, die ze uiteindelijk op 8 juli 1714 in Amsterdam ontving.22 Het betroffen acht verschillende kartons, waarvan De Wael aangaf dat ze in waterverf waren geschilderd door Jacob I Herreyns (1643-1732).23 Deze Antwerpse schilder, die meester werd in 1676-1677, schilderde voor Cornelis de Wael eveneens aanvullingen op de kartons van de Geschiedenis van Meleager en Atalanta.24 In juni 1713 waren de kartons van de Vier Werelddelen voor een derde versleten ('in circa 1/3 sleedt'). Het is onduidelijk wanneer deze versie van de kartons werd gemaakt, in ieder geval ergens tussen 1680, toen De Wael betrokken raakte bij de vervaardiging en handel van wandtapijten, en het begin van de achttiende eeuw wanneer er meerdere leveranties van tapijtreeksen met de Vier Werelddelen in zijn correspondentie worden vermeld.25 Waarschijnlijk was deze reeks kartons ook niet nieuw meer toen De Wael hem in bezit kreeg, omdat hij in 1713 erover schrijft dat hij zes kartons voor het relatief lage bedrag van 220 gulden had gekocht, en er zelf door Herreyns nog twee kartons bij had laten schilderen. De bijbehorende bloemenboord - die overigens niet rond de (boordloze) reeks in Leeuwarden voorkomt - was in opdracht van De Wael voor 72 gulden in olieverf geschilderd 'van eenen van onse alderbeste blomschilders', die hij verder niet bij naam noemde. Het bedrag dat Baert uiteindelijk betaalde voor de acht kartons, samen met die van de boorden, was 280 gulden.26De reeks met de Vier Werelddelen werd meerdere malen door de werkplaats van Alexander Baert uitgevoerd, ook nog na zijn overlijden in 1719. Dit blijkt onder meer uit de lijst van wandtapijten die zich in 1752 in de werkplaats bevonden na het overlijden van zijn weduwe, die het bedrijf had voortgezet. In deze lijst, die werd opgemaakt voor de veiling van de nalatenschap van de Weduwe Alexander Baert, wordt de reeks aldus omschreven: 'Een kamer verbeeldende de vier deelen van de waereldt, heel fraay, 6 st., 165 el tezamen'.27Een andere door de werkplaats van Alexander Baert en zijn opvolgers uitgevoerde reeks met de Vier Werelddelen bevindt zich in het Petit Palais te Parijs (een reeks van vier werelddelen met Victoria en Abundantia, alle zes van boorden voorzien).28 Bovendien werd in 1897 op een veiling in Amsterdam uit een Haarlemse particuliere collectie een reeks van zes wandtapijten met de Werelddelen verkocht, voorzien van boorden, de signatuur 'A. BAERT. AMST.' en het jaartal 1735, die zich voorheen zou hebben bevonden in een huis aan de Amsterdamse Prinsengracht tussen de Amstel en de Utrechtsestraat.29...

... chorpioen in haar hand.De andere bekende exemplaren van Afrika door de werkplaats van Baert, in Parijs en van de veiling te Amsterdam in 1897, hebben links nog een extra groep figuren met daarvoor een liggende luipaard, zoals ook bij de oorspronkelijke versie uit de Zuidelijke Nederlanden het geval is. (afb. a)Conditie:De reeks werd gerestaureerd door de behanger F. van Klaveren uit Utrecht in 1909-1910. Bij de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel te Haarlem, waar cat. 152-a vanaf 1942 verbleef, werden herstellingen aan dit tapijt verricht in 1958-1959. Voor de gehele reeks werd daar in 1961 een conserverende impregnatie-behandeling met kunsthars voltooid, in samenwerking met de Technische Hogeschool, Delft. Naar aanleiding van de restauratie van het gehele stadhuis werden de wandtapijten geconserveerd, met een chemische en natte reiniging waarbij lijm en vuil zijn verwijderd en ze helderder van kleur en soepeler werden en voorzien van een nieuwe katoenen voering en klittenband, door Paswerk Textielrestauratie in Haarlem en vervolgens Cruquius, 2003-2004....

... ar van Europa in de collectie van Galerie Chevalier te Parijs.32De vrouwenfiguur links is volgens Ripa de personificatie van Monarchia Mondana, de 'Wereldse Opperhoofdigheid'.33 Met het opschrift OMNIBUS UNUS in de banderol, door Ripa vertaald als 'Ik ben allen, eene', wordt gedoeld op het monarchisch principe 'één voor allen'. Bij Ripa is er naast de op cat. 152-b afgebeelde attributen van Monarchia nog sprake van 'een seer wreede Leeuw, en een Slange van uytnemende groote' en bij de oorlogstrofeeën noemt hij nog specifiek 'kroonen van verscheyden Rijcken: oock geld, edelgesteenten, goude keetens, en andere rijckdommen'. In het Memoriael Naulaerts wordt deze figuur kortweg Monarchia genoemd.De twee vrouwen aan Europa's rechterhand zijn geen eenduidige personificaties, maar hebben zowel de symbolen van macht, roem, overwinning en welvaart bij zich, zoals de scepters, de adelaar, de oorlogstrofeeën en het boeket met bloemen en vruchten.De groep rechts van Europa heeft in een Brussels wandtapijt door Albert Auwercx, in de collectie van het Kunsthistorisches Museum in Wenen, het opschrift MANDATUM. Dit is niet een titel die voorkomt in het Memoriael Naulaerts. Evenmin was deze allegorie bij Ripa terug te vinden. De betekenis ervan zal gezocht moeten worden in de richting van Europa's mandaat, toezicht over de wereld.De groep helemaal rechts met het beeldje van Pallas Athena (Minerva) op de tafel heeft op een van de wandtapijten in het Kunsthistorisches Museum te Wenen het opschrift MAGNIFICENTIA. (afb. b) Ook hiervoor werd Ripa grotendeels gevolgd: 'Magnificenza. Prachtigheyt, Heerlijckheyt, Grootsheyt. Een vrouwe in lijfverwe of incarnaet gekleet, met goude brooskens, hebbende in de rechter hand de beeldenisse van Pallas, en sal sitten op een kostelijcke stoel'.34De meeste andere bekende wandtapijten met de voorstelling van Europa naar Van Schoor hebben ook de figuurgroepen met de symbolen van macht, roem, overwinning en welvaart en de Mandatum, maar niet zoals bij cat. 152-b ook nog Monarchia en Magnificentia erbij.35Conditie:Het wandtapijt is in de rechterhelft, links van de personificatie van Magnificentia, voorzien van de uitsnijding voor een deur (160 x 107 cm). Zie verder bij cat. 152-a....

... llerleye veeren van verscheyden verwen.'36 Ook heeft ze op het wandtapijt onder haar voet niet een met een pijl doorboord mensenhoofd als gruwelijk attribuut, zoals aangegeven door Ripa. Om de vruchtbaarheid van dit werelddeel te verbeelden stelde Ripa als verdere attributen van Amerika voor een bos suikerriet en rollen tabak, maar hij liet het over aan de inventiviteit van de schilder om dit door andere, bekendere, dieren en vruchten te vervangen.Het jaartal 1718 op de spiegel van het schip is het jaar waarin Alexander Baert de wandtapijten aan het Leeuwarder stadhuis leverde.Een wandtapijt met een voorstelling van Amerika, voorzien van de signatuur 'A.Baert AMS', bevindt zich in de collectie van het Petit Palais te Parijs.37 Dat tapijt toont, evenals het exemplaar geveild te Amsterdam in 1897, met name de rechterhelft van het karton, ook van het gedeelte dat niet op cat. 152-c is afgebeeld. (afb.) In het Museu Nacional de Arte Antiga te Lissabon bevindt zich een exemplaar van Amerika waar zowel links en rechts meer van het karton is geweven.38 Op de spiegel van het schip is hier het jaartal 1690 ingeweven.Conditie:Zie bij cat. 152-a....

... enketting. Achter haar staan twee vrouwen, een met een parasol, de andere met een schenkkan. In de lucht vliegen drie vogels en geheel links zijn een boomstam en het uiteinde van enkele bladertakken te zien.Commentaar:Volgens Ripa's Iconologia is de vrouwelijke personificatie van Azië een vrouw met een kameel bij zich. Zij is 'seer rijcklijck gekleet, geheel met goud, peerlen en andere kostelijcke steenen, geciert'.39 Ze heeft op haar hoofd een bloemenkrans, doorvlochten met vruchten, in de rechterhand 'eenige taxkens met blaederen en vruchten van Caffie, Peper, Nagelen, Muscaet-nooten etc.' en in de linkerhand een rokende wierookbrander.Op andere uitvoeringen van deze voorstelling, te Parijs en van de veiling te Amsterdam in 1897, is links nog een figurengroep afgebeeld van een oosters geklede mannenfiguur met een kind dat de sleep van zijn mantel draagt en op de achtergrond een pagode. (afb. d)Conditie:Zie bij cat. 152-a....

183. Een reeks van vier Landschapsverdures met dieren

... ) het stuck met het hart, (...) het stuck onder de vensters, (...) de drie stucken aen borstweeringh'.11 Van der Gucht leverde omstreeks 1643 nog meerdere vergelijkbare reeksen Landschapsverdures met dieren aan verschillende particulieren en aan een handelaar in 's-Hertogenbosch met onder meer 'figuyr van patrijshont, swaenen ofte pauwen'.12De ontwerper van de voorstellingen van cat. 183-a-d is niet bekend. Van Ysselsteyn wees op het voorkomen van hetzelfde type landschappen op gravures uit het eind van de zestiende eeuw, onder meer van Nicolaes de Bruyn (1571-1656).13 Ook werden overeenkomsten gesignaleerd met het werk van Roelant Savery (1576-1639) en Guilliam van Nieulandt (1560-1626).14Op de voorstellingen van alle vier de wandtapijten in de Regentenzaal komt het licht van rechts. Hierbij is niet overal rekening gehouden met de feitelijke situatie. Alleen voor de twee wandtapijten op de oostwand is dit een correcte lichtinval, niet voor de grote wandtapijten op de westwand en noordwand. Dit betekent dat de kartons voor deze wandtapijten niet speciaal voor de opdracht van het Bartholomeus Gasthuis werden gemaakt. In elk geval zal dus inderdaad voor het wandtapijt van de noordwand gebruik zijn gemaakt van het karton van 'het tapeet van den heere Brasser', zoals werd aangegeven in het contract van 19 februari 1642, waarbij wel de gevraagde veranderingen in de voorstelling (de patrijshond met enkele vogels en de eekhoorn) zijn uitgevoerd (zie bij cat. 183-b), maar dus niet de lichtinval werd aangepast aan de situatie in de Regentenzaal.Voor een landschapsverdure in Kasteel Amerongen (cat. 1) zijn deels dezelfde kartononderdelen gebruikt als voor cat. 183. (Zie aldaar verder.)Voor de haard in de Regentenzaal staan twee vuurschermen voorzien van zeventiende-eeuwse tapisserie met gestrooide bloemen en voorstellingen van Deugden, mogelijk eveneens in Delft vervaardigd door Maximiliaan van der Gucht. Deze tapisserie wordt echter niet vermeld in de documenten uit 1642-1644 met betrekking tot de opdracht voor de wandtapijten van deze zaal door Van der Gucht. Het betreft wel oud bezit van het Bartholomeus Gasthuis dat zich hier in ieder geval sinds de verbouwing van de Regentenzaal in 1897-1899 bevindt. (Zie verder bij cat. 184-e-f.)...

... tegenwoordige als noch nieuwe aencomende broeders, die noch onbekent sijn, conform het ander tapeet, tot allen tyden, voor hetselve gelt daertoe te maecken ende tot den lesten te suppleren'.Het wandtapijt, dat omstreeks 20 juli 1644 door Van der Gucht in Utrecht werd afgeleverd, is ruim één meter smaller dan in het contract werd bepaald. Mogelijk was het oorspronkelijk de bedoeling dat het wandtapijt ook de hoek om zou gaan en de wand naast het raam zou bedekken. Het ziet er echter niet naar uit dat er later een strook van cat. 183-b is afgehaald, omdat de voorstelling aan beide zijden een duidelijk visuele afsluiting heeft met grote bomen.Alle twintig wapens op dit wandtapijt zijn opgenaaid en niet meteen ingeweven. Het betreft familiewapens van heren van de Geestelijke Tafel waarvan velen in de periode 1646-1648 aantraden.16De buizerd die prominent in het midden op een boomtak zit, werd ook meerdere malen in latere landschapsverdures van Van der Gucht toegepast, onder meer van het stadhuis van Nijmegen uit 1665-1666 (zie cat. 162).Conditie:Restauratie door dhr. H.J. de Bie, een behanger uit Utrecht, 1897-189917; restauratie bij de Manufacture Nationale des Gobelins te Parijs, 1936-193718; conservering bij de Stichting Werkplaats tot herstel van Antieke Textiel te Haarlem, 1982-1995.19...

... de beschermheer van het Bartholomeus Gasthuis geheel rechts, volgen van rechts naar links de wapens van negentien heren van de Geestelijke Tafel in volgorde van de ondertekening van het contract in 1642, vervolgens negen heren uit 1644. Van deze wapens zijn er 23 ingeweven en zes apart geweven en genaaid op wit gelaten wapenschilden.In plaats van de ooievaar waartoe in het contract van 19 februari 1642 opdracht werd gegeven, is er op het wandtapijt een lepelaar afgebeeld. (Zie afb. detail)In 1644 kreeg de Utrechtse schilder en glasschilder Jan van Bronchorst van het Bartholomeus Gasthuis zes gulden uitbetaald voor het schilderen in waterverf van acht wapens voor het wandtapijt.23 Van Bronchorst maakte in 1626-1627 en in 1647-1648 voor het Utrechtse stadsbestuur ook meerdere ontwerpen voor kussenbladen in tapisserie.24 Deze werden geweven door de Utrechtse werkplaats van Jan Harmensz van Hoboken.25De getordeerde zuilen in de zijboorden zijn geïnspireerd op de Salomonische zuil, de Colonna Santa in het Vaticaan die in verband werd gebracht met het Hemelse Jeruzalem. Het motief van deze zuil werd voor het eerst circa 1626 in de boorden van wandtapijten toegepast door Peter Paul Rubens in ontwerpen voor de reeks met de Triomf van de Eucharistie voor het klooster van de Descalzas Reales in Madrid.26Het laantje en de liggende patrijshond komen eveneens voor op een wandtapijt in Slot Zuylen (zie cat. 167). Een baan rechts op cat. 183-b, onder het tweede tot en met het vierde familiewapen van rechts, is naar hetzelfde karton vervaardigd als het rechterdeel van cat. 183-d.Conditie:Met enkele opvallende, deels bruin verkleurde, rechthoekige restauraties, in de tulpen onder de eekhoorn en in de bladeren boven de patrijsvogels. Zie verder bij cat. 183-a....

... entaar:Dit wandtapijt werd, zoals blijkt uit het ingeweven jaartal in de onderste stootboord, in 1645 geleverd als één van de twee laatste wandtapijten van de reeks voor het Bartholomeus Gasthuis.27 De otter met een vis in zijn bek die rechts op dit wandtapijt staat, met de waterval erachter, is een nagenoeg letterlijke herhaling van die geheel rechts op het tapijt van de westwand, cat. 183-a.Conditie:Zie bij cat. 183-a....

... twaarschijnlijk samen met cat. 183-c in 1645 geleverd als een van de twee laatste wandtapijten van de reeks voor het Bartholomeus Gasthuis. Het rechterdeel van dit wandtapijt, vanaf de staande geit in de verte, met de bloeiende irissen en de omgevallen boom is naar hetzelfde karton geweven als de baan van cat. 183-b, rechts onder het (van rechts af gezien) tweede tot en met vierde familiewapen.Conditie:Zie bij cat. 183-a....

116. Zes kussens en kussenbladen met het wapen van Gouda

... rol.8 Waarschijnlijk was dit kussen van Jan van Immerzeel, de vader van bovenvermelde Johan. Deze was echter reeds in 1633 lid van de Goudse vroedschap geworden en bleef dat tot zijn overlijden in 1674.9 Mogelijk kreeg hij in 1657 alsnog een kussen met zijn naam toen dit gebruik werd ingevoerd.10Het karton waarnaar cat. 116-a (althans het bovendeel) werd geweven, waarbij het ontwerp van de uit 1657 bekende vroedschapskussens van Gouda enigszins werd aangepast, zal het 'patroon tot de stats cussens' zijn waarvoor Crijn (of Quirijn) Verblaes in november 1668 werd betaald voor het schilderen ervan.11Er is een viertal andere kussens bekend dat naar hetzelfde karton werd geweven als cat. 116-a en waarop zich aan de onderzijde wel nog een naambanderol bevindt. Drie van deze kussens zijn in de collectie van de National Gallery of Art in Washington: van A. van der Burgh uit 1672, Mr. Reyer van der Burch uit 1692 en Mr. A. van der Burch uit 1703.12 Het vierde vergelijkbare kussen, van Theodore Jongkint uit 1714, werd geveild in Amsterdam in 1941.13Conditie:Goed, met enkele oude restauraties. Het kussenblad is ingelijst, op karton achter glas. Het onderste deel van cat. 116-a, met het ornament van acanthusvoluten, is sterker verbleekt dan de rest en zal een later aangeweven toevoeging zijn....

... dat van een naam was voorzien.16 Hoewel hierbij niet werd vermeld voor welk vroedschapslid het kussen bestemd was, zal dit naar alle waarschijnlijkheid Dirk Verrijst van cat. 116-b hebben betroffen. Het kussen werd opgemaakt door Jacomina Boëtius te Gouda.17Het Stadhuis van Gouda bezit naast cat. 116-b nog een ander kussen dat naar dezelfde versie van het karton is geweven (zie cat. 116-c). Ook in Museum Gouda is een dergelijk kussen (zie cat. 116-a). Daarnaast is er nog een vijftal andere kussens naar dit karton bekend, waaronder cat. 133, in Kasteel het Nijenhuis, Heino/ Wijhe (zie aldaar), een kussen (van Bastiaen van Ravensberg, 1748) in een Nederlandse particuliere collectie18 en drie exemplaren in de kunsthandel.19Conditie:Goed....

... reden in de vroedschap van Mr. Adriaan Prins afgeleverd, omdat er een leverantie van twee kussenbladen door de Amsterdamse werkplaats is gedocumenteerd in 1757, maar van geen enkele in 1756.21Conditie:Met veel losliggende kettingdraden, die nu en dan zijn vastgezet. Het kussenblad is ingelijst, op karton achter glas....

... r niet bekende schilder J. Crokaert.27 Er zijn geen wapenkussens van Gouda overgeleverd uit dat jaar of daarna, die een beeld kunnen geven van wat deze uitvoering van het karton inhield.Andere overgeleverde exemplaren geweven naar hetzelfde karton als cat. 116-d zijn die van Marcellus Bisdom van Vliet uit 1782 van Museum Paulina Bisdom van Vliet, Haastrecht (cat. 131), van Mr. Willem Mauritz Swellengrebel uit 1788 van Museum Gouda te Gouda (cat. 114-b), van Pieter Smaasen, ook uit 1788 in De Wiersse, Vorden (cat. 114) en van Jan Bouwens, eveens uit 1788, van het Rijksmuseum in Amsterdam.28 Bovendien bevonden zich tot 1981 nog twee exemplaren uit 1788, van Frederik van Breda en Mr. Jeronimus van Bassen Jongbloet, in een Engelse collectie.29Conditie:Met tamelijk veel oude, verkleurde restauraties. Het kussenblad is ingelijst, op karton achter glas....

... anaf 1772. Hij bleef lid van de vroedschap van Gouda tot 1795 en was burgemeester van Gouda in 1793-1794.31Cat. 116-e zal evenals cat. 116-d zijn gemaakt op de werkplaats van Jacob II van der Borcht te Brussel, waarvan is gedocumenteerd dat de kussens voor de vroedschap van Gouda in de periode 1779-1791 werden vervaardigd. Er zijn echter geen documenten betreffende deze leverantie bekend.32Conditie:Goed....

... n geweven op de werkplaats van Jacob II van der Borcht te Brussel, waar de kussens voor de vroedschap van Gouda in de periode 1779-1791, en mogelijk al vanaf 1774, werden vervaardigd.34Conditie:Goed, met op enkele plekken losliggende kettingdraden. Het kussenblad is ingelijst, op karton achter glas....