Search
-
De ondertekening, algemene karakteristieken
... is een ondertekening waar te nemen. Hiervan wordt eerst kort een aantal algemene aspecten beschreven, ter aanvulling van ...
... n droog medium. Het materiaal waarin de ondertekening werd uitgevoerd is niet geanalyseerd, maar op basis van visuele indrukken lijkt het om zwart krijt te gaan (afb. 1, nr. 10).24 ...
... ng is soms wat onrustig en ‘knobbelig’, vooral in het ondertekenen van mannelijke anatomie (afb. 2, 3, nr. 33, 26). Regelmatig komen meerdere contouren voor waarmee de juiste vorm zoekend wordt geschetst....
... vormen (afb. 5, nr. 8). Lastmans ondertekening heeft dus een echt functioneel karakter dat in het teken staat van het werkproces en zich beperkt tot essentiële passages of ondersteunende elementen die het aanbrengen van de verflagen vergemakkelijken. Daarin onderscheidt de ondertekening zich van een zelfstandige tekening op papier.26 Dit fenomeen is zeker niet ongebruikelijk en tevens bekend van andere schilders.27...
... eplaatst, voldeed blijkbaar niet en werd vervolgens uitgestrekt, eerst in de ondertekening en vervolgens in verf. Bij de linkerarm van Jona in Jona en de walvis, werd een anatomisch correcte arm iets lager opnieuw getekend. Kennelijk deed Lastman dit alleen voor de plaatsbepaling, want het gaat om een heel rechte vorm met merkwaardig spitse vingers (af...
... ormen voor, veelal in de vorm van vlotte boogvormige krabbels, soms nauwelijks meer dan een golvende lijn (afb. 3, 7, nr. 26, 24). Dit doet enigszins denken aan de manier waarop eerdere generaties kunstenaars in de ondertekening arceerden, zoal...
... ende ovalen getekend (afb. 11, nr. 20). Een uitzonderlijk aspect betreft de uitwerking van de ogen in verf. Vaak lijkt het alsof de blikrichting in de ondertekening een andere is dan in de uiteindelijk geschilderde versie (afb. 12 [koppen, nr. 23).33 Dit komt zo vaak voor dat moet worden aangenomen dat het een bewuste keuze betrof, waarbij de definit...
... r rechts op De triomf van Mordechai (afb. 14, nr. 22). Dat Lastman moeite had met de perspectief blijkt uit een aantal voorbeelden waarbij met meerdere lijnen gezocht is naar de juiste weergave (afb. 15, nr. 11)....
... t naar Egypte te Londen (afb. 16, nr. 32) en de aureool van de duif op de voorstelling van De doop van Christus in Edinburgh (afb. 17, nr. 43) om de vorm perfect (half)rond weer te geven. In het laatste geval wij...
... ...
... elde en aanpaste – waarschijnlijk om de toepassing te versluieren –,41 maar nergens werd een overtuigend bewijs aangetroffen voor het inzetten van hulpmiddelen voor de mechanische overbrenging ervan.42...
... n. Met deze kruisvorm konden de ogen, neus en mond correct worden gepositioneerd in relatie tot de stand van het gezicht.43 Dit hulpmiddel is bekend uit instructiewerken voor het leren tekenen.44 In de schilderijen van Lastman waar dit is waargenomen gaat het om slechts één of twee van de vele gezichten die zich bovendien op een onbeduidende plek in de compositie bevinden.45 ...
... n noch bij andere schilders uit de zeventiende eeuw zijn ze echter gevonden.49 Blijkbaar voelden latere generaties kunstenaars geen noodzaak meer om de kleuren in de fase van ondertekenen aan te geven. In meer monochrome schilderijen, zoals van Van Goyen en Van de Venne, lijkt dat logisch. Bij Lastman hadden aanduidingen voor het bepalen van het kleurenschema in diens composities met soms talrijke personages gehuld in kleurrijke kleding daarentegen niet verbaasd. ...
... is absoluut geen sprake van ‘invul-schilderen’, waarbij de ondertekende vormen nauwgezet met verf worden ingekleurd. Veelal word...
... dschap te versterken, komen eveneens voor. Een voorbeeld is de toevoeging van de hond die de trouw van Uria onderstreept op David geeft Uria de brief uit The Leiden Collection (afb. 22, nr. 28). Op Juno ontdekt Jupiter en Io uit The National Gallery in Londen (afb. 23, nr. 25) is in een latere fase van het creatieve proces een vossenvel aangebracht rond het middel van een gemaskerde man, om de sluwheid van het bedrog door Jupiter te accentueren.51...
... ische overzicht van de ondertekening en andere aspecten zullen de ontwikkelingen van de werkwijze bij Lastma...
Notes
... identificeren van materiaal waarin een ondertekening is uitgevoerd, zie Kirby/Roy/Spring 2002-2003. ...
... ...
... de vormen en minder op het licht-donker modelé in het stadium van ondertekenen. Vergelijk bijv. kunstenaars als Rogier van der Weyden en de Robert Campin, Cornelis Engebrechtsz. of Lucas van Leyden, zie resp. Van Asperen de Boer et al. 1992; Van Asperen de Boer/Wheelock 1973, Filedt Kok et al. 2014; Filedt Kok 1979; voor...
... ...
... Uria de brief, 1619, De doop van Christus, 1629 of De triomf van Sesostris, 1631. ...
... t aan de manier waarop een schaduwvlak is vormgegeven bij de centrale groep op Gerrit Pietersz.’ De Prediking van Johannes de Doper (https://rkd.nl/images/47254 en https://rkd.nl/technical/5018620). Daar is echter geen scherpe afbakening in de ondertekening aangegeven (zie ook hieronder bij de korte vergelijking met de ondertekening in enkele werken van Lastmans leermeester Gerrit Pietersz.). ...
... is (https://rkd.nl/images/1338 en https://rkd.nl/technical/5018485, nr. 17) zien we dergelijke schaduwvlakken eveneens, maar ...
... dingen zie Wolters 2011, p. 209-226. ...
... op de verso van een ander blad en geeft Bileam en de ezelin weer. De roodkrijt tekeningen worden over het algemeen later gedateerd, maar het is niet onvoorstelbaar dat Lastman al eerder in zijn carrière dergelijke modelstudies gebruikte. ...
-
Drager
... ger en voor zover bekend is het hout dat Lastman gebruikte eiken.154 Uit de drie werken die Peter Klein onderzocht blijkt dat het eikenhout betreft afkomstig uit Polen en de Baltische Staten (https://rkd.nl/technical/5002885 ; https://rkd.nl/technical/5005094 ; https://rkd.nl/technical/5006971)....
... t formaat viel vast te stellen, is dat ze uit één enkele plank b...
... is (bruikleen Rijksmuseum) (https://rkd.nl/images/1326, nr. 23)...
... is (bruikleen Amsterdam Museum) (https://rkd.nl/images/1365, nr. 24)...
... ery of Denmark (https://rkd.nl/images/215270, nr. 26)...
... isco (https://rkd.nl/images/303008, nr. 45)...
... en 1620 werden geschilderd. Hoewel dit zeker niet altijd het geval was, hechtte Lastman er blijkbaar aan om op panelen bestaande uit één plank te schilderen. Onbekend is of dit een speciale reden had. Omdat door het ontbreken van naden de verflagen beter intact blijven, zou bij werken gemaakt op één plank gedacht kunnen worden aan speciale opdrachten.162 Daarnaast valt op dat panelen regelmatig beschadigingen aan de randen vertonen, en in sommige gevallen duidelijke barsten (afb. 8).163 Een van de drie door Peter Klein dendrochronologisch onderzochte panelen heeft bovendien een aanzienlijk aantal spinthoutjaarringen (zie https://rkd.nl/technical/5005094).164 Mogelijk was de kwaliteit van het hout voor Lastman ondergeschikt. ...
... de afmetingen enigszins afwijken, komen ze desondanks redelijk overeen met de ‘26 Stuyversmaet’ (ca. 110 x 75 cm) die Bruyn in zijn artikel over standaardmaten...
Notes
... werken dat, hoewel zeker niet volledig, toch wel zo breed is, dat het conclusies toelaat (zie bijlage 2). ...
... Rembrandthuis over papier op doek). Er kunnen meer doeken geweest zijn getuige de vermeldingen in de boedel van Lastman, zie Seifert 2011, p. 316, nrs. 203-205, waaronder ‘eenige gerolde doeken’, een doek met rammen en bokken en een doek met twee ossenhoofden, maar het kan niet worden uitgesloten dat een andere kunstenaar ze vervaardigde. De kruisiging van 1616 uit het Rembrandthuis (https://rkd.nl/images/1318) is van paneel op doek overgebracht, zie Amsterdam 1991, cat.nr. 9, p. 102 en Seifert 2011, noot 1241, p. 269. ...
... enals de drie werken die Lastman in opdracht vervaardigde van Christian IV als onderdeel van de decoratiecyclus in het oratorium i...
... teriaal en enkele opnames van achterkanten is opgesteld en zeker niet pretendeert voll...
... the top edge and at the left and the right, and a small piece is missing at the top left corner on the back’. ...
... ...
... 7 zitten ze linksboven, in Christus en de Kanaänitische vrouw, 1617 rechtsboven en in De doop van de...
... lahny noemt beroemde collecties waar zich werk van Lastman bevindt, maar het is niet waarschijnlijk dat het hier ook om opdrachtgevers gaat, Golahny 1996a...
... n. Op de IRR-montage lijkt wat lager wel een naad te zien, dit is echter een fijne lijn die niet overal even goed zichtbaar is. ...
... Lastman overeenstemt. Bij Rembrandt komen evenwel ook panelen voor die niet binnen groepen van standaardformaten zijn onder te brengen. Van de Wetering oppert de vraag of bij Rembrandt vergelijkbare panelen een functionele of iconografische samenhang kunnen hebben, maar kan dat niet bevestigen, Van de Wetering 1977, p. 32. ...
... tps://rkd.nl/images/1332, nr. 37) werd in 1991 aangenomen (Amsterdam 1991, p. 115) dat er eveneens aan de bovenzijde een deel was toegevoegd, maar Brown en Döring vermoedden al in 1992 terecht dat dit niet het geval is (Brown 1992, p. 269; Döring 1992, p. 477). ...
... isch onderzoek naar vroege panelen van Rembrandt zou dan ook zeker van interesse zijn. ...
-
2.5 1614-1618 consolidering van de werkwijze, uitbundige ondertekening, meer ingrepen in de compositie
... 21), een schilderij dat van paneel op doek is overgebracht,100 en waar met IRR een moei...
... chai (https://rkd.nl/technical/5018492 en https://rkd.nl/images/215083, nr. 22); Christus en de Kanaänitische vrouw (https://rkd.nl/technical/5018498 en https://rkd.nl/images/1326, nr. 23) en Paulus en Barnab...
... 3).106 Bovendien komt de ondertekening in een aantal gevallen krachtiger en het proces creatiever over. Dit lijkt deels samen te hangen met de complexiteit van de voorstelling, de grootte van het werk, of met feit dat de kunstenaar wel of niet aan kan sluiten bij een bestaande beeldtraditie.107 Om daadwerkelijke wetmatigheden gaat het echter niet en evenmin betreft het een strikt lineaire ontwikkeling. Om dit beter te belichten zal hieronder op een aantal van deze facetten dieper worden ingegaan. De ondertekening is bovendien een lust voor het oog en hoewel Faries in 1976 aangeeft dat de ondertekening een functie heeft en niet als zelfstandige kunstuiting dient te worden geapprecieerd, valt daar toch niet helemaal aan te ontkomen.108...
... Suzanna belaagd door de ouderlingen en Hagar en de engel (afb. 41, 42). Naast een verregaand corrigeren van de vormen zien we tevens drastischere ingrepen in de compositie die de tot nu toe gesignaleerde aanpassingen overstijgen. Dit is onder andere waar te nemen bij Iphigenea, waar links van haar dienster een onderarm met wijzende hand is te zien, die niet in het verfoppervlak voorkomt (afb. 44). En in de groep rechts van Orestes en Pylades waren grotere figuren ondertekend evenals een heel andere versie van de voorbereidingen voor het offer, die eveneens sterk afwijken van het geschilderde eindresultaat (afb. 45). Dat het bij dergelijke ingrepen niet om een rechtlijnig...
... Lastman al in 1614 een eerste versie vervaardigde van Paulus en Barnabas te Lystra (https://rkd.nl/images/194104). In De triomf van Mordechai, de kleinste van de drie schilderijen, is de ondertekening in tegenstelling tot het vrijwel identieke formaat van Hagar en de engel uit 1614 zeer uitvoerig. De wijzigingen zijn legio, vooral in Haman en zijn paard (afb. 4...
... (afb. 49). Wellicht gaat het bij de grote toren achter Christus om een toevoeging die niet in de ondertekening was voorzien. In dat geval zou het een compositorische ingreep betreffen, bedoeld om het accent op Christus te versterken.113...
... pecten een rol gespeeld te hebben bij de aanpassingen, zoals in de veranderingen in de rookpluimen die van de toortsen omhoog kringelen (afb. 50). In de figurengroep rechts is met IRR een aantal mannen te zien, die in het geschilderd oppervlak achterwege zijn gelaten. Zo valt onder meer ter hoogte van de schouder van de man in wit een gezicht w...
... functie te hebben om deze in grote lijnen voor te bereiden, waarbij het eindresultaat tijdens het schilderen nog sterk kan veranderen. Het is evident dat Lastmans werkwijze losser en gedurfder wordt en bij het uitwerken in verf minder sterk verankerd is in de ondertekening....
... ast dit corrigeren van de vormen komen in David in de tempel daarnaast ingrepen in het gordijn in de achtergrond voor, die duidelijk effect hebben op de compositie (afb. 55). In De engel Rafaël neemt afscheid van de oude Tobit en zijn zoon Tobias is de architectuur rechts uitvoerig ondertekend. Waar Lastman zich meestal richt op de figuren is dit uitzonderlijk (afb. 56)....
... het formaat van het schilderij en de plaatsing van de figuren binnen de compositie. Consequent is het aanpassen van de vormen ten opzichte van de ondertekening, maar enkele ingrepen in de com...
Notes
... en Seifert 2011, noot 1241, p. 269. ...
... kening waar te nemen, maar het beeld is niet goed te interpreteren, wat we...
... verflagen. Aangezien de mening over de toeschrijving van het werk niet unaniem is, is ervoor gekozen het hier buiten beschouwing te laten. Voor de toeschrijving zie Dö...
... ijd tussen Orestes en Pylades is ongeveer drie maal zo groot...
-
2.1 De vroegste schilderijen
... ing bekend is.53 Lastmans grisaille is gebruikt als model voor een prent (https://rkd.nl/images/304001) door Pieters broer Nicolaes en zal gezien de datering 1608 op de prent omstreeks 1607/08 zijn ontstaan.54 Met deze grisaille laat zich De vlucht naar Egypte, gedateerd 1608, in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam goed vergelijken (https://rkd.nl/technical/5016428 en https://rkd.nl/images/1314, nr. 3). Voor dit vroege werkje liet ...
... art lijnen voor de bovenbenen onder de stof van Johannes’ kleding door, wat al in dit vroege schilderij het werk-karakter van de ondertekening bij Lastman onderstreept (afb. 25).56 IRR toont aan dat de belangrijkste elementen in de voorstelling ook op dit kleine formaat werden ondertekend om als basis voor de schildering te dienen....
... oals in de bloemen in de voorgrond van het schilderij te Stuttgart die door hun aanpassing mogelijk de treurnis van Christus accentueren, lijkt inhoudelijk bepaald (afb. 25).57...
... orstelling vooral met losse, zwierige penseelstreken te zijn opgezet. Deze zijn goed waar te nemen in de figuur rechts, die de paarden vasthoudt (afb. 26). Dergelijke toetsen komen niet alleen in iets voorzichtiger vorm op het paneel te Stuttgart voor, maar we zien ze tevens in latere werken, zoals hi...
... in de ondertekening bij het muurvlak achter de mannen op het balkon een tongewelf was voorzien, waarvoor gebruik werd gemaakt van een passer (afb. 27). Er komen enkele kleine veranderingen voor die opnieuw aanduiden dat de kunstenaar ook op dit grotere formaat nog zocht naar de juiste weergave van verschillende elementen....
... hnical/5018644 en https://rkd.nl/images/302669, nr. 6). Hier is, hoewel summier, een...
... tekening is weliswaar voorzichtig in de lijnvoering, maar begint toch al wat gedurfder en vlotter te worden. Arceringen voor licht-donker zijn niet waargenomen,65 maar wel is onder de kleding een aantal keren de vorm van de anatomie in de ondertekening aangegeven. ...
... de vrijwel naakte held toetrekken (afb. 29). Anderzijds duiden ingrepen in de voeten van een aantal personages mogelijk op het schildertechnisch beter integreren van de figuur in het landschap. ...
... ezig, door Lastman nog vrij voorzichtig is opgezet. Wel is deze bepalend voor de compositie. Bij het uitwerken i...
Notes
... an kennis had van Elsheimers werkwijze is niet bekend. Voor bespreking van het...
... is op de high-res opname niet goed te ontcijferen. ...
... an het krijt over de grondering. Ook komen puntjes in rechte lijnen voor op plaatsen waar geen krijt is te zien en moet eerder aan kleine oneffenheden veroorzaakt door de houtstructuur van het paneel wo...
... lijkt enkele verftoetsen te betreffen en geen ondertekening. Verder is er streaky imprimatura zichtbaar (zie hiervoor ook het Addendum). ...
-
Inleiding
... erd. De werken komen hier net als in het essaydeel volgens de oplopende datering op de schilderijen aan bod. Overlap in de beschrijvingen is onvermijdelijk, maar op deze wijze kunnen beide tekstdelen onafhankelijk van elkaar fungeren. De nummers bij onderstaande werken komen ...
... estanden uit RKDimages en RKDtechnical opgehaald.26 Deze tonen in vrijwel alle gevallen de opnames...
... isliteratuur van het betreffende schilderij (echter zonder naar volledigheid te streven), hieronder komen daarom...
Notes
... ...