Search

Search

2a. Apelles schildert Campaspe, Den Haag, Mauritshuis

... ...
... o Mancini, (toegeschreven aan), Een soldaat met een zwaard, verblijfplaats onbekend= 2 RH/= 11 BC/= 27 PC ook afgebeeld op Jan Brueghel (I) en Peter Paul Rubens, Allegorie van het zicht, Madrid, Museo Nacional del Prado26. Rafaël, De zondvloed(fresco), Rome, Musei Vaticani27. Jacques Jordaens (atelier van), Ceres en Stellio, Bourges, Musée du Berry = 7 BC/= 8 JP/= 16 PC28. Adam Elsheimer, Judith onthoofdt Holofernes, Londen, Apsley House, Wellington Museum = 15 RH Gelijkenis met https://rkd.nl/images/314144129. Quinten Massijs, Portret van een geleerde, Frankfurt, Städel Museum= 33 RH/= 25 PC30. Hendrick van Balen (I) en Jan Brueghel (I), Europa en de stier, Valenciennes, Musée des Beaux-Arts = 3 BC/= 3 JP/= 5 PC...
... co), Rome, Palazzo Farnese = 36 BC43. Peter Paul Rubens, De verkrachting van Lucretia, Sint-Petersburg, Hermitage = 31 BC44. Anoniem, Het offer van Isaac, verblijfplaats onbekend = 33 BC45. Anoniem, Mozes bij het brandende braambos, verblijfplaats onbekend = 32 BC (schapen in de voorgrond verschillen)46. Gillis Mostaert (I), Het uitmoorden en verwoesten van een stad door soldaten, Moskou, particuliere collectie Lijkt op 12 BC/10 PC47. Frans Floris (mogelijk), Lot en zijn dochters, verblijfplaats onbekend = 42 BC...
1a. De kunstkamer van Cornelis van der Geest, Antwerpen, Rubenshuis

... 7. Peter Paul Rubens, Portret van een onbekende krijgsman met twee pages, part. coll. Earl of Spencer, Althorp Huse8. Rafaël (mogelijk), De bergpreek, verblijfplaats onbekend= 23 BC9. Andries van Eertvelt of Bonaventura Peeters, Zeegezicht, verblijfplaats onbekend10. Hendrick van Balen (I) (omgeving van) en Jan Breughel (I) (omgeving van), Allegorie op de vier elementen, Bratislava, Slovenská národná galéria11. Peter Paul Rubens (naar Quinten Massijs), Portret van Paracelsus, Brussel, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België12. Felice Brusasorci (toegeschreven aan), Venus in de smidse van Vulcanus, verblijfplaats onbekend= 14 MH/= 5 BC/= 21 PC13. Peter Paul Rubens, Amazoneslag, München, Alte Pinakothek= 11 MH14. Adam van Noort (naar), De ...
... ino Licinio (mogelijk), Portret van een vrouw, verblijfplaats onbekend, (gedeeltelijke overeenkomst)26. Adam van Noort (mogelijk), Jezus in het huis van Martha en Maria, verblijfplaats onbekend27. Pieter Aertsen (naar?), De aanbidding van de herders, Wenen, Kunsthistorisches Museum28. Jan van Eyck (origineel verloren gegaan), Vrouw bij haar toilet, Cambridge, Fogg Art Museum29. Gillis Mostaert, Landschap met de vernietiging van Sodom en Gomorra, verblijfplaats onbekend30. Tobias Verhaecht, Berglandschap met heremieten, Sermentizon, Chateau d’Aulteribe...
... Maria Bosschaerts, echtgenote van Adriaen Stevens, moeder van Peeter Stevens (zie hieronder o.) (https://rkd.nl/images/63344)l. ?? Adriaen Stevens, stadsaalmoezenier te Antwerpen, echtgenoot van Maria Bosschaerts, vader van Peeter Stevens (zie hieronder o.) (https://rkd.nl/images/50969)m. Jacomo de Cachiopin, verzamelaar (https://rkd.nl/images/51988)n. ?? Peter Snayers (https://rkd.nl/images/330659) of Gaspar Gevartius (Jan Gaspar(d) Gevaerts), humanist, historicus, diplomaat, persoonlijke vriend van Peter Paul Rubens (https://rkd.nl/images/247752)o. Peeter Stevens (https://rkd.nl/images/20175)p. Jan Wildens (https://rkd.nl/images/184757)q. Frans Snijders (https://rkd.nl/images/56925)r. Hendrick van Balen (I) (https://rkd.nl/images/51401)...

Notes
... op bestaande portretten van Rubens en Van Dyck, die hij nauwgezet kopieerde. Dit betekent dat de kunstenaar toegang tot al deze portretten moet hebben gehad. Zeer recent is gesuggereerd dat Rubens en Van Dyck enkele van die portretten speciaal voor De kunstkamer van Cornelis van der Geest hebben gemaakt. De betrokkenheid van beide meesters bij de uitwerking van het schilderij moet dus nog groter zijn geweest dan tot dusver werd aangenomen.’ ...
Bibliografie

... nzaga. La Celeste Galeria. L’esercizio del collezionismo, Mantua (Palazzo del Te – Palazzo Ducale) 2002,...
... is der Gemälde, Zeichnungen und Radierungen, München 1985...
... werpen, Antwerpen (Rubenshuis), Den Haag (Mauritshuis) 2009-2010...
... ainting returns, Antwerpen (Rockoxhuis), Wenen (Liechtenstein Museum) 20...
... is van der Geest, geschilderd door Willem van Haecht’, Antwerpen. Tijdschrift der stad Antwerpen, 15 (1969), nr. 4, ...
... n zeventiende-eeuws Antwerpen, Antwerpen (Rubenshuis), Den Haag (Mauritshuis) 2009-2010, p. 56-92...
... is van der Geest (1555-1638), ‘een zeer groot bewonderaar van de schilderkunst’’, in: Ben van Beneden et al., 50...
... nschappelijk nader bekeken’, in: Pieter Aertsen. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 40 (1989), Pieter Aertsen, Den Haag 1990, p. 167-196...
... ified in the Picture Gallery of Cornelis van der Geest’, The Rubenianum Quar...
... is. De Antwerpse kunstverzamelaar Peeter Stevens (1590-1668) en zijn Constkamer’, in: Jaarboek van het Koninklij...
... is, Gent 1993...
... is van der Geest. Een tekening uit zijn verzamelingen, thans in Museum Mayer van den Bergh’, Antwerpen. Tijdsch...
... is van Antwerpen’, Antwerpen. Tijdschrift der Stad Antwerpen 5 (1959), p. 57-71...
... huis), San Francisco (The Fine Arts Museum of San Francisco) 1990-1991...
... issen van kunstverzamelingen te Antwerpen in de 16e en 17e eeuwen, Amsterdam 1932...
... van Flémalle en Rogier van der Weyden, dissertatie Universiteit van Amsterdam 199...
... ornelis van der Geest’, Mitteilungen des Kunsthistorischen Institutes in Florenz 54 (2010-2012), nr. 3, ...
... issen uit de zeventiende eeuw, 13 dln, Brussel 1984-2004...
... ucas van Leyden-Studies. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 29 (1978), Haarlem 1979, p. 1-184...
... and Ben van Beneden’, Historians of Netherlandish Art Reviews, april 2011https://hnanews.org/...
... in: Het vertoon van de kunst. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 65 (2015), p. 146-175...
... issabon 1982...
... enteenth- and Eighteenth-Century Flemish Painting, Sint Petersburg 2008...
... is van Dalem re-examined’, The Burlington Magazine 96 (1954), nr. 611, p. 42-51...
... ghe, Die Malerei Antwerpens – Gattungen, Meister, Wirkungen. Studien zur flämischen Kunst des 16. und 17. Jahrhunderts. Internationales Kolloquium Wien 19...
... eister im 17. Jarhhundert in Antwerpen’, Acta Historiae Artium 44 (2003), p. 273-283...
... Stighelen (red.), MUNUSCULA AMICORUM. Contributions on Rubens and his Colleagues in Honour of Hans Vlieghe, 2 dln, Turnhout 2006, dl. ...
... is collection’, Gazette des Beaux-Arts 50 (1957), p. 53-84...
... d, Anne W. Lowenthal, John Walsh, Rubens and his circle. Studies by Julius S. Held, Princeto...
... ise au XVIIe siècle’, Chronique des Arts (1907), nr. 12, p. 99-100...
... eum), Antwerpen (Koninklijk Museum voor Schone Kunsten), Wenen (Kunsthistorisches Museum) 1992-1993...
... cat. tent. Art in the Making. Underdrawings in Renaissance Paintings, Londen (National Gallery) 2002-2...
... sch, Die Unterzeichnung auf dem Malgrund. Graphische Mittel und Übertragungsverfahren im 15.-1...
... eter Aertsen. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 40 (1989), Den Haag 19...
... ry genre of constcamer paintings, dissertatie University of Luxembourg...
... is van Dalem und Jan van Wechelen. Landschaft mit Nomadenfamilie (zu einer Neuerwerbung der Staatlichen Kuns...
... , Los Angeles (J. Paul Getty Museum), Den Haag (Mauritshuis) 2006-2007...
... len (Wallraf-Richartz-Museum), Antwerpen (Koninklijk Museum voor Schone Kunsten), Wenen (Kunsthistorisches Museum) 1992-1993, p. 39-54...
... ip and the Knowledge of Art. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 69 (2019), p. 106-145...
... d II, Illustriertes Gesamtverzeichnis, Keulen 2007...
... istory, Londen 1997...
... ist as Collector, Princeton 1989...
... – Musée des Beaux-Arts de la Ville de Paris) 2013-2014...
... ijdschrift voor Oudheidkunde en Kunstgeschiedenis 24 (1955), nr. 3/4, p. 159-163...
... llanea Jozef Duverger. Bijdragen tot de Kunstgeschiedenis der Nederlanden, Gent 1968, dl. 1, p. 216-229...
... ish Painting in the collection of the Museum Boymans-van Beuningen, Gent 1994...
... llraf-Richartz-Museum), Antwerpen (Koninklijk Museum voor Schone Kunsten), Wenen (Kunsthistorisches Museum) 1992-1993, p. 161-170...
... artzarthistorian.nl/305-worlds-within-worlds-paintings-and-prints-missing-from-the-van-haecht-exhibition/...
... t 347 (2016), https://www.garyschwartzarthistorian.nl/347-how-a-patrician-made-good-...
... der Aartshertogen Albrecht en Isabella’, in: Miscellanea Joze...
... isparue de Jean van Eyck’, Apollo. Chronique des beaux arts 1 (1941), nr. 5, p. 7-8...
... Examination of Early Netherlandish Paintings at the Fogg Art Mu...
... nd handbooks in North West Europe, 1550-1900: analysis and reconstructions, Amsterdam 2014...
... tz, Hans Vlieghe, Die Malerei Antwerpens – Gattungen, Meister, Wirkungen. Studien zur flämischen Kunst des 16. und 17. Jahrhunderts. Internationales Kolloquium Wien 1993, Keulen 19...
... m Pictorium van David Teniers’, Mauritshuis in Focus 22 (2009), nr. 2, p. 23-30...
... t in zeventiende-eeuws Antwerpen, Antwerpen (Rubenshuis), Den Haag (Mauritshuis) 2009-2010, p. 16-50...
... Kunst in zeventiende-eeuws Antwerpen, Antwerpen (Rubenshuis), Den Haag (Mauritshuis) 2009-2010, p. 98-117...
... helen (red.), MUNUSCULA AMICORUM. Contributions on Rubens and his Colleagues in Honour of Hans Vlieghe, 2 dln, Turnhout 2006, ...
... is (1519/20-1570). Leven en werken, 2 dln, Brussel 1975...
... istorical Overview of Panel-Making Techniques in the Northern Countries’, in: Kathleen Dardes, Andrea Rothe...
... is Pictoriae Antverpiae’, in: Ben van Beneden et al., 500 jaar verzamelen in Antwerpen. Een passioneel verhaal, Leuven 2013, p. ...
... MUNUSCULA AMICORUM. Contributions on Rubens and his Colleagues in Honour of Hans Vlieghe, 2 dln, T...
... an Orley’, Mitteilungen aus den Sächsischen Kunstsammlungen 7 (1916), p. 3...
... s of the Painting Process in Fifteenth- and Sixteenth-Century Netherlandish Workshops, Turnhout 2006, p. 155-178...
... schilderijen van Joachim Beuckelaer, dissertatie Rijksuniversiteit Groningen...
... ns en Brueghel samen, Los Angeles (J. Paul Getty Museum), Den Haag (Mauritshuis) 2006-2007]...
1.1 Identificatie van de afgebeelde werken

... nen RKD Research en met Google Images. Tevens leverde dit verschillende geheel nieuwe identificaties op van het door Van Haecht gekopieerde voorbeeld (of varianten daarvan) en kon in sommige gevallen de juiste maker van een originele voorstelling worden herkend. De bijlagen 1a/b-5a/b bij deze Study geven een overzicht van alle nieuwe – en bestaande – identificaties, terwijl hieronder enkele recente vondsten wat uitgebreider ter sprake komen. Voor het paneel in het Rubenshuis kon met behulp van de hi-res afbeelding het juiste voorbeeld worden getraceerd voor Jager met honden in een winterlandschap door Jan Wildens, rechts in de voorgrond (afb. 1).28 In de literatuur wordt als origineel het schilderij van Wildens te Dresden genoemd (afb. 2),29 maar de overeenkomsten met het gesigneerde en 1625 gedateerde werk in Sint Petersburg (afb. 3) blijken veel groter te zijn.30 Detailvergelijking laat zien dat Van Haecht de grote bladeren en de opgaande takken tussen de bomen links, de stok van de jager die niet tot aan de beeldrand doorloopt en de hogere gevorkte knotwilg rechts, volgens de versie in Sint Petersburg weergeeft, terwijl deze elementen juist verschillen ten opzichte van het schilderij in Dresden.31...
... ret (afb. 11).38 Weliswaar staat in de veilingcatalogus alleen een afbeelding in zwart-wit, maar de kleuren worden beschreven en zijn identiek aan die in Van Haechts versie. Blijkbaar gaan beide voorstellingen terug op hetzelfde voorbeeld. Ook hier valt de precisie van de kunstenaar op. In vergelijking met het busteportret, dat 71,2 x 59,7 cm meet, is de afbeelding door Van Haecht bijna een factor tien kleiner. Desondanks is het hoofddeksel, met de decoratie en de fijne, geplooide voile die tot op de schouders hangt, net zo herkenbaar. Van Beneden vermeldde al dat de kunstenaar deze hoofdtooi hergebruikte, maar dan op groter formaat, voor Campaspe op Alexander schildert Campaspe in het Mauritshuis (afb. 12).39 ...
... Ham Kunstauktionen werd in 2022 een Marktscène in een havenstad geveild (afb. 15)42 die, op enkele details en kleuren na, grote gelijkenis vertoont met Van Haechts weergave van een voorstelling door Joachim Beuckelaer. Dit markttafereel komt niet alleen voor in de voorgro...
... (afb. 18, 20, 22). Alleen bij het werk in de particuliere collectie is dit niet het geval (afb. 21), maar de overige elementen daar sluiten wel weer aan bij de weergave op de andere kunstkamers van Van Haecht.48Sommige verschillen tussen een verwante compositie en de versie bij Van Haecht zijn wellicht te verklaren doordat beide voorstellingen teruggaan op een niet meer bestaand origineel, maar misschien komen de wijzigingen (ten dele) wel op het conto van Van Haecht zelf. De kunstenaar paste namelijk met enige regelmaat elementen aan ten opzichte van de originelen die hij afbeeldde....

Notes
... zondering vormt. Hier is de grote zaal op de begane grond van het huidige Snijders&Rockoxhuis duidelijk te identificeren, maar bij de afgebeelde werken betreft het zelfs in dit geval gee...
... den gemaakt door de Vlaamse beeldhouwer Giambologna in de collectie van Van der Geest vermeldt. Zulke kleine beelden ziet u op de tafel vooraan.’ Zulke kleine beelden ziet u op de tafel vooraan.’ Zie https://rubenshuis.be/nl/pagina/een-landschap-door-paul-bril (pagina inmiddels niet meer beschikbaar). ...
... sonen op De kunstkamer van Cornelis van der Geest zie bijlage 1a/b...
... 009-2010 op p. 128-131. Voor het werk in het Mauritshuis zie ook Broos 1993, p. 136-146. ...
... ...
... k Boutsen 2019) en https://pro100-mica.livejournal.com/267117.html. Online zijn aantrekkelijke versies te vind...
... n te geven welke daarvan het daadwerkelijke voorbeeld is. ...
... 6; Van Beneden 2009-2010, p. 77, p. 92, noot 89). Bij vergroting van de afbeelding op de kunstkamer valt echter op dat zich onder Adam en Eva een rode vorm aftekent die sterke gelijkenis vertoont met de mantel van Maria op het paneel in het Louvre. Wellicht is het derhalve logischer te veronderstellen dat Van Haecht zich enige vrijheid heeft gepermitteerd bij de afbeelding van de miniatuur – waar hij in tweede instantie een verandering in aanbracht –, dan aan te nemen dat Massijs nog een andere, identieke versie zou hebben vervaardigd waarvan enkel...
... or het Rubenshuis zie https://www.codart.nl/acquisitions/the-rubens-house-acquires-landscape-by-...
... versie in Boekarest is Jozef daarentegen blootshoofds. Het gordijn links in de versie op de kunstkamer lijkt uitzonderlijk voor Frans Floris en het zou een vinding van Van Haecht kunnen betreffen. ...
... ening alle kenmerken van een kopie, en werd deze getekend naar het verloren origineel van Beuckelaer dat is afgebeeld op Van Haechts Apelles schildert Campaspe, zie Kloek 1990, p. 164. ...
... 26 Stukenbrock vermeldt dit werk van Beuckelaer en een Aanbidding van de herders (naar?)...
... is Merle du Bourg merkt hierover op: ‘Le musée du Berry [Bourges] (inv. 10523) conserve un tableau d’atelier - rép...
... f hier de hooivork voorkomt die bij Jordaens is weergegeven. Dit onderstreept nog eens het...
Nr. 26 De engel Rafaël neemt afscheid van de oude Tobit en zijn zoon Tobias

... in verf kunnen we vertrouwde elementen observeren, bijvoorbeeld het verkleinen van de vleugels van de engel.264 Verder is de plooival aangepast, vooral in de engel en in mindere mate in Tobias en Tobit. Van de uitwaaierende stroken stof links van de engel is het uiteinde van de bovenste verkleind, hetgeen pas gebeurde nadat de picturale lagen al ten dele waren aangebracht.265 Haren, handen en voeten tonen nog bescheiden correcties. In de dieren rechts zijn ook veranderingen waar te nemen. Zo had de kop van de rechter van de twee geiten een andere houding. Opmerkelijk is dat in het lijf van de haan de kop van een vogel waar valt te nemen, daar was waarschijnlijk een kip gepland. De figuren die zich tussen de ezel en het hoofd van Tobias bevinden, zijn uiteindelijk kleiner geschilderd dan gepland en de kudde koeien wijkt enigszins af van de opzet in krijt. Tevens lijken rechts van Tobias’ hoofd vlot ondertekende figuren zichtbaar die niet zijn uitgevoerd in verf, terwijl daarentegen voor de kleine figuren die nu in verf voorkomen tekening ontbreekt.In de uitvoerige architectuur zijn ook veranderingen aangebracht, zoals het verlagen ...

Notes
... ...
... ...
... ...
BIBLIOGRAFIE

... ision in an age of transition, Gent 1998...
... an who taught Rembrandt, Amsterdam (Het Rembrandthuis) 1991...
... h and 17th Centuries, Antwerpen (Snijders&Rockox Huis) 2022...
... amination of earlier European paintings, dissertatie Amsterdam 1970...
... andish Painting. Application in art history. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 26 (1975), Bussum 1976, p. 1-40...
... nd Master of Flémalle Groups. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 41 (1990), Zwolle 1992...
... drawings in Some Paintings by Cornelis Engebrechtsz’, Oud Holland 87 (19...
... ent developments in the technical examination of early Netherlandish painting: methodology, limitations & perspectives, Turnho...
... rasselt. New York, 2020–. https://theleidencollection.com/artists/pieter-lastman/...
... issance culture, New Haven 1999...
... er Lastmans’, Oud-Holland 55 (1938), p. 254-265...
... ntury in the Rijksmuseum Amsterdam, Volume I – Artists born between 1570 and 1600, Amsterdam 2007...
... isanz, ‘Pieter Lastman und Rembrandts frühe Rötelzeichnungen in München’, in: Vignau-Wilberg 2003, p. 11-...
... ildren of Mercury. The education of artists in the sixteenth and seventeenth c...
... ists & Antique Sculpture, Londen/Turnhout, 2010...
... ism of the Eunuch in Munich: Style and Iconography’, in: Vignau-Wilberg 2003, p. 29-43...
... etenschappelijk nader bekeken’, in: Pieter Aertsen. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 40 (1989), Den Haag 1990, p. 167-196...
... is Venant’, Oud Holland 4 (1886), p. 1-2...
... is 26 (1972) 3, p. 76-96...
... istory Piece in 17th-century Theory and Practice’, Simiolus 8 (1975-76), p. 199-228...
... erchem’, Kroniek van het Rembrandthuis 1991/2, p. 16-23...
... istopher Brown, Exhibition Reviews: ‘Amsterdam, Leiden and The Hague. Lastman, Lievens and Bredius’, Th...
... van Adriaen van de Venne’, Oud Holland 126 (2013), p. 65-135...
... 62). Traditie - innovatie - commercie, dissertatie Radboud Universiteit Nijmegen...
... isch Paintings II. Dutch Paintings c. 1600–c.1800, Stockholm 2005...
... , Oud Holland 91 (1977), p. 2-26...
... 26-28...
... of Michael Sweerts and other Flemishand Dutch baroque painters. A ...
... ctions’, in: Anne Dubois (red.), Alla Maniera: Technical Art History and the Meaning of Style in 15th to 17th Century Painti...
... van Flémalle en Rogier van der Weyden, dissertatie Universiteit van Amsterdam 199...
... agar and the Angel, LACMA, 2011 [unpublished]...
... Rembrandt, Amsterdam, Museum Rembrandthuis 7.12.1991 – 16.12.1992. Katalog von A...
... hnis der Werke mit Themen aus der antiken Mythologie und Historie, Petersberg 2011’, Kunstchronik 68 (2015), p. 206-...
... honisbreestraat’, Kroniek van het Rembrandthuis (1991) 2, p. 2-15...
... ren beker’, in: Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 17 (1966), p. 79-103...
... erlandish Painting. Application in art history, Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 26 (1975), Bussum 1976, p. 89-228...
... ish example’, in: Roger van Schoute, Hélène Verougstraete-Marcq (red.), Le dessin sous-jacent dans la peinture. Colloq...
... ucas van Leyden-Studies, Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 29 (1978), Haarlem 1979, p. 1-184...
... et al., cat. tent. Lucas van Leyden en de Renaissance, Leiden (Museum De Lakenhal) 2011, p. ...
... eenth-century Leiden artist and his workshop, Turnhout 2014...
... issenschaft 2 (1909), p. 302-313...
... ise, Pieter Lastman. Sein Leben und Seine Kunst, Leipzig 1911...
... ise, ‘Rembrandt und Lastman’, Der Cicerone 5 (1913), p. 610-611...
... the True Cross’, in: Anne Dubois (red.), Alla Maniera: Technical Art History and the Meaning of Style in 15th to 17th Century Painting. Pape...
... he landschap’, in: cat. tent. Christiaan Vogelaar (red.), Jan van ...
... ishes, and oils”’, in: Washington/Milwaukee/Amsterdam 2008-2009, p. 40-53...
... of the Visual and Literary Arts from the Renaissance to the Present, Lewisburg/Londen 1996, p. 154-178...
... ed’, Kroniek van het Rembrandthuis (1998) 1-2, p. 39-48...
... (red.) In His Milieu: Essays on Netherlandish Art in Memory of John Michael Montias, ...
... Nord/Sud. Ricezioni fiamminghe al di qua delle Alpi. Prospettive di studio e indagini tecniche, Cinisello Balsamo 2008, p. 156-165...
... egmoderne Nederlanden. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 60 (2010), p. 179-201...
... nis der Werke mit Themen aus der antiken Mythologie und Historie, Petersberg 2011’, HNA Newsletter 29.1 (2012), p....
... ische aspecten van Rembrandts vroegste schilderijen’, Oud Holland 91 (1997), p. 66-74...
... ;, Kroniek van het Rembrandthuis 1992/1, p. 20-25...
... ism of the Eunuch, c. 1612’, in: Kassel/Amsterdam 2001-2002, cat.nr. 2, p. 128-129...
... is Hofstede de Groot, ‘Pieter Lastman en Thomas de Keyser’, Oud Holland 47 (1930), p. 237-240...
... is (1991) 2, p....
... el, Gemäldegalerie Alte Meister), Amsterdam (Museum Het Rembrandthuis) 2001-2002...
... cat. tent. Art in the Making. Underdrawings in Renaissance Painting, London (National Gallery) 2002-20...
... sch, Die Unterzeichnung auf dem Malgrund. Graphische Mittel und Übertragungsverfahren im 15.-1...
... ischen Gemälde. Kritisches Verzeichnis mit 485 Abbildungen, Braunschweig...
... iso Lammertse, Arie Wallert, Margreet Wolters, ‘In search of the right colour: colour notations in a late six...
... is Workshop, Turnhout 2015...
... The Ahmanson Foundation, Volume 3: Dutch Painting, Flemish Painting, Spanish Painting and Sculpture, Los Angeles County Museum LACMA 2019 https://a...
... istiaan Vogelaar, Martine Stroo (red.), cat. tent. Rembrandt & Lievens in Leiden, 'een jong en ...
... istopher Brown et al., cat. tent. Young Rembrandt, Leiden (Museum De Lakenhal), Oxford (Ashmolean Museum) 2...
... dinghen doet.” Over Rembrandts kennis van het leven en werk van Carava...
... embrandt’, Jahrbuch der Preussischen Kunstsammlungen 50 (192...
... hemen aus der antiken Mythologie und Historie by Christian Tico Seifert’, The Burlington Magazine 155 (2...
... rcken'', Catharijne 30 (2012) 2, p. 24-26...
... aarboek van het Centraal Bureau voor Genealogie 26 (1972), p. 110-113...
... th, Axel Rüger (red.), Collected Opinions. Essays on Netherlandish Art in Honour of Alfred Bader, London 2004, p. 148-161...
... #x27;, Kroniek van het Rembrandthuis (2011), p. 36-41...
... er tot Amsterdam – Kunstreicher Historienmaler zu Amsterdam’, in: ...
... ionalen Studientages der Bibliotheca Hertziana Rom, 26.-27. Februar 2004 (Rom und der Norden – Wege und Formen des künstlerischen Austauschs 1), München 2008, p. 197-219...
... Werke mit Themen aus der antiken Mythologie und Historie, Petersberg 2011...
... ungen von Adam Elsheimer: Kritischer Katalog’, Master Drawin...
... Artist as Reader. On Education and Non-Education of Early Modern Artists. Intersections 27 (2013), p. 155-193...
... iscovered’, The Burlington Magazine 156 (2014), p. 99-101...
... istian Tico Seifert, ‘Lastman, Pieter Pietersz.’, in: A. Beyer, B. Savoy, W. Tegethoff (red.), Allgemein...
... istian Tico Seifert, ‘Lastman, Claes Pietersz.’, in: Andreas Beyer, Bénédicte Savoy, Wolf Tegethoff (red...
... Sicht des Einflusses von Lastman auf Rembrandts Kompositionsweise’, in: Hamburg 2006, p. 72-85...
... ng tussen Alexander Keirincx en Cornelis van Poelenburch belicht’, Oud Holla...
... t’, Art and death in the Netherlands. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 72 (2022), p. 94-121...
... nd handbooks in North West Europe, 1550-1900: analysis and reconstructions, Amsterdam 2014...
... is’, Giessener Beiträge zur Kunstgeschichte 3 (1975), p. 149-186...
... is der Lastman Zeichnungen’, Pantheon 38 (1980), p. 58-64...
... n Gemäldeuntersuchungen, München 2003 (dissertatie Marburg 1956)...
... micorum prof.dr. E.K.J. Reznicek. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 38 (1987), p. 355-368...
... eluik’, Jaarboek van het Centraal Bureau voor Genealogie 26 (1972), p. 114-119...
... isz Moeyaert’, Oud Holland 88 (1974), p. 1-168...
... ists’, in: Albert Blankert et al., cat. tent. God en de goden. Verhalen uit de bijbelse en klassieke oudheid door ...
... ists’, in: Amsterdam 1991, p. 16-53...
... , Wolfgang Stechow, cat. tent. The Pre-Rembrandtists, Sacramento (E.B. Crocker Art Gallery) 1974...
... istian Tümpel, Rembrandt. Mythos und Methode. Mit Beiträgen von Astrid Tümpel, Antwerpen 1986...
... istian Tümpel, ‘Pieter Lastman en Rembrandt’, in: Amsterdam 1991, p. 54-83...
... ixteenth-century Netherlandish paintings, dissertatie Universiteit van Amsterdam 2013...
... istorical Overview of Panel-Making Techniques in the Northern Countries', in: Kathleen Dardes, Andrea Ro...
... Honor of Seymour Slive, presented on his Seventy-Fifth Birthday, Cambridge 19...
... of Art), Milwaukee (Milwaukee Art Museum), Amsterdam (Rembrandthuis) 2008-2009...
... t paintings. V The Small-Scale History Paintings, Dordrecht 2011...
... gs in the age of Rembrandt, Washington (National Gallery of Art), Paris (Fondation Custodia/Collection Frits Lugt) 2016-2017, p. 17-33...
... wart in Rembrandts tijd, Amsterdam (Museum Het Rembrandthuis) 2020, p. 88-119...
... n jaargetijden toegeschreven aan Louis de Caullery’, Oud Holland 125 (20...
... de schilderijen van Joachim Beuckelaer, dissertatie Rijksuniversiteit Groningen 20...
... uckelaer’, JHNA - Journal of Historians of Netherlandish Art, 4 (2012) 2, p. 1-17...
... n: Charles Dumas, Rudi Ekkart, Carla van de Puttelaar (red.), Connaisseurship. Essays in Honour of Fred Meijer, Leiden 2020, p. 367-37...
1. De ondertekening, algemene karakteristieken

... lijken te zijn opgewerkt en versterkt (afb. 2, nr. 33). Hierbij is deze eerste fase niet dwingend, want er kan ook van worden afgeweken. De ondertekening is bij Lastman steeds los en vlot en de lijnvoering is soms wat onrustig en ‘knobbelig’, vooral in het ondertekenen van mannelijke anatomie (afb. 2, afb. 3, nr. 33, 26). Regelmatig komen meerdere contouren voor waarmee de juiste vorm zoekend wordt geschetst....
... ende fase amper aanwijzingen voor anatomie, plooival of schaduwwerking.30 Er komen slechts incidenteel arceringsvormen voor, veelal in de vorm van vlotte boogvormige krabbels, soms nauwelijks meer dan een golvende lijn (afb. 3, 7, nr. 26, 24). Dit doet enigszins denken aan de manier waarop eerdere generaties kunstenaars in de ondertekening arceerden, zoals Jan van Scorel, Pieter Aertsen of Joachim Beuckelaer (afb. 8). De mate waarin deze schilders de schaduwmodellering voorbereidden is echter veel uitvoeriger en met kunstenaars uit nog eerdere generaties, zoals Rogier van der Weyden of Cornelisz Engebrechtsz, kan het verschil niet groter zijn (afb. 9).31 Ook wat betreft dit aspect is er een uitzondering, namelijk de figuur van Odysseus in De ontmoeting van Odysseus en Nausikaä uit 1619 (afb. 10, nr. 29), waarin met duidelijk meer aandacht de anatomie van de vrijwel naakte, gespierde held met diverse arceringsvormen is aangeduid. Zelfs het vuil op diens Caravaggeske vieze voeten werd door middel van arceringen voorbereid....
... e triomf van Mordechai (afb. 14, nr. 22). Dat Lastman moeite had met de perspectief blijkt uit een aantal voorbeelden waarbij met meerdere lijnen gezocht is naar de juiste weergave (afb. 15, nr. 11). Lastman zette eveneens een passer in. Deze werd onder andere aangewend om een niet in verf uitgevoerd tongewelf in de achtergrond van De kindermoord te Bethlehem (nr. 5) op te zetten. Daarnaast diende de passer bij een kalebas op De rust op de vlucht naar Egypte te Londen (afb. 16, nr. 32) en de aureool van de duif op de voorstelling van De doop van Christus in Edinburgh (afb. 17, nr. 43) om de vorm perfect (half)rond weer te geven. In het laatste geval wijst een gaatje in het centrum van die cirkel op het hanteren van dit instrument.36 Ronde vormen werden echter, net als rechte lijnen, doorgaans uit de hand getekend....
... ingen, verschuivingen en aanpassingen voor. Dit toont aan dat Lastman na het aanbrengen van de ondertekening de voorstelling gaandeweg het creatieve proces nog aanpast. Tevens ontstaat de indruk dat door kleine veranderingen in de voeten van personages een betere integratie van de figuur in het landschap of een andere omgeving wordt nagestreefd. Omdat Lastman gebruikmaakt van losse figuurstudies, zal het schikken van de figuur in de compositie verschillen van het toepassen van complete compositietekeningen die voorafgingen aan het creatieve proces op de drager.50De mate waarin wordt afgeweken van de ondertekening verschilt per schilderij en lijkt in de loop van de tijd te veranderen. Dit resulteert soms in zeer ingrijpende wijzigingen in de compositie. Zo werden bij Paulus en Barnabas te Lystra (nr. 24) twee al ten dele geschilderde figuren weggelaten – het hoofd van een van deze twee bevindt zich ter hoogte van de schouder van de man in wit rechts (afb. 20) – en in De doop van de kamerling te München werd zelfs een complete ruiter te paard aan het oog onttrokken (afb. 21, nr. 31). Dergelijke aanpassingen die ingrijpen in de iconografie van een voorstelling door elementen toe te voegen of weg te laten om de boodschap te versterken, komen vaker voor. Een ander voorbeeld is de toevoeging van de hond die de trouw van Uria onderstreept op David geeft Uria de brief uit The Leiden Collection (afb. 22, nr. 28). Op Juno ontdekt Jupiter en Io uit The National Gallery in Londen (afb. 23, nr. 25) werd in een latere fase van het creatieve proces een vossenvel aangebracht rond het middel van een gemaskerde man, dit om de sluwheid van het bedrog door Jupiter te accentueren.51In het nu volgende chronologische overzicht van de ondertekening en andere aspecten zullen de ontwikkelingen van de werkwijze bij Lastman per periode aan de orde komen....

Notes
... identificeren van materiaal waarin een ondertekening is uitgevoerd, zie Kirby/Roy/Spring 2002-2003. ...
... ...
... p de vormen en minder op het licht-donker modelé in het stadium van ondertekenen. Vergelijk bijv. kunstenaars als Rogier van der Weyden en Robert Campin, Cornelis Engebrechtsz. of Lucas van Leyden, zie resp. Van Asperen de Boer et al. 1992; Van Asperen de Boer/Wheelock 1973, Filedt Kok et al. 2014; Filedt Kok 1979; voo...
... ...
... ief , 1619 (nr. 28), De doop van Christus, 1629 (nr. 43) of De triomf van Sesostris, 1631 (nr. 45). ...
... werkwijze herinnert aan de manier waarop een schaduwvlak is vormgegeven bij de centrale groep op Gerrit Pietersz.’ De Prediking van Johannes de Doper (https://rkd.nl/technical/5018620). Daar is echter geen scherpe afbakening in de ondertekening aangegeven (zie ook hieronder bij de korte vergelijking met de ondertekening in enkele werken van Lastmans leermeester Gerrit Pietersz.). ...
... is (nr. 17) zien we dergelijke schaduwvlakken eveneens, maar dan minder scherp afgebakend en zonder zichtbaar te maken ondert...
... dingen zie Wolters 2011, p. 209-226. ...
... op de verso van een ander blad en geeft Bileam en de ezelin weer. De roodkrijt tekeningen worden over het algemeen later gedateerd, maar het is niet onvoorstelbaar dat Lastman al eerder in zijn carrière dergelijke modelstudies gebruikte. ...
Drager

... it Polen en de Baltische Staten (https://rkd.nl/technical/5002885 ; https://rkd.nl/technical/5005094 ; https://rkd.nl/technical/5006971).Een opvallend aspect dat tot nu toe voor een aantal panelen van relatief groot formaat viel vast te stellen, is dat ze uit één enkele plank bestaan.358 Het gaat daarbij onder andere om:...
... r. 24)De engel Rafäel neemt afscheid van de oude Tobit en zijn zoon Tobias, 1618, 62 x 93 cm, Kopenhagen, SMK - National Gallery of Denmark (nr. 26)David in de tempel, 1618, 79 x 117, Braunschweig, Herzog Anton Ulrich-Museum (nr. 27)De doop van de kamerling, 1620, 70 x 104 cm, München, Alt...
... 1620 werden geschilderd. Hoewel dit zeker niet altijd het geval was, hechtte Lastman er blijkbaar aan om op panelen bestaande uit een enkele plank te schilderen. Onbekend is of dit een speciale reden had. Omdat door het ontbreken van naden het verfoppervlak beter intact blijft, zou bij werken gemaakt op één plank gedacht kunnen worden aan speciale opdrachten.365 Daarnaast valt op dat panelen regelmatig beschadigingen aan de randen vertonen, en in sommige gevallen duidelijke barsten (afb. 8).366 Een van de drie door Peter Klein dendrochronologisch onderzochte panelen heeft bovendien een aanzienlijk aantal spinthoutjaarringen (zie https://rkd.nl/technical/5005094).367 Mogelijk was de kwaliteit van het hout voor Lastman ondergeschikt....
... de afmetingen enigszins afwijken, komen ze desondanks redelijk overeen met de ‘26 Stuyversmaet’ (ca. 110 x 75 cm) die Bruyn in zijn artikel over standaardmaten...

Notes
... werken dat, hoewel zeker niet volledig, toch wel zo breed is, dat het conclusies toelaat (zie bijlage 2). ...
... nnen meer doeken geweest zijn getuige de vermeldingen in de boedel van Lastman, zie Seifert 2011, p. 316, nrs. 203-205, waaronder ‘eenige gerolde doeken’, een doek met rammen en bokken en een doek met twee ossenhoofden, maar het kan niet worden uitgesloten dat een andere kunstenaar ze vervaardigde. De kruisiging van 1616 uit het Rembrandthuis is van paneel op doek overgebracht, zie Amsterdam 1991, cat.nr. 9, p. 102 en Seifert 2011, noot 1241, p. 269. ...
... enals de drie werken die Lastman in opdracht vervaardigde van Christian IV als onderdeel van de decoratiecyclus in het oratorium i...
... teriaal en enkele opnames van achterkanten is opgesteld en zeker niet pretendeert voll...
... ong the top edge and at the left and the right, and a small piece is missing at the top left corner on the back’. ...
... ...
... nr. 24) zitten ze linksboven, in Christus en de Kanaänitische vrouw, 1617 (nr. 23) rechtsboven en in De doop van...
... lahny noemt beroemde collecties waar zich werk van Lastman bevindt, maar het is niet waarschijnlijk dat het hier ook om opdrachtgevers gaat, Golahny 1996a...
... IRR-montage lijkt wat lager wel een naad te zien, dit is echter een fijne lijn die niet overal even goed zichtbaar is. ...
... t die bij Lastman overeenstemt. Van Rembrandt zijn evenwel ook panelen bekend die niet binnen groepen van standaardformaten vallen. Van de Wetering oppert de vraag of bij Rembrandt vergelijkbare panelen een functionele of iconografische samenhang kunnen hebben, maar kan dat niet bevestigen, Van de Wetering 1977, p. 32. ...
... dthuis (nr. 37) werd in 1991 aangenomen (Amsterdam 1991, p. 115) dat er eveneens aan de bovenzijde een deel was toegevoegd, maar Brown en Döring vermoedden al in 1992 terecht dat dit niet het geval is (Brown 1992, p. 269; Döring 1992, p. 477). ...
... isch onderzoek naar vroege panelen van Rembrandt zou dan ook zeker van interesse zijn. ...
2.1 De vroegste schilderijen

... jving bekend is.53 Lastmans grisaille is gebruikt als model voor een prent door Pieters broer Nicolaes en zal gezien de datering 1608 op de prent omstreeks 1607/08 zijn ontstaan.54 Met deze grisaille laat zich De vlucht naar Egypte, gedateerd 1608, in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam goed vergelijken (nr. 3). Voor dit vroege werkje liet Lastman zich eveneens door Elsheime...
... sis voor de schildering te dienen.Hoewel de ondertekening nog wat voorzichtig oogt, blijkt dat al in deze vroege voorstellingen bij het uitwerken in verf vrij en los met de ondertekening wordt omgegaan. In beide composities komen namelijk kleine verschuivingen en aanpassingen van de vormen voor. Een wijziging, zoals in de bloemen in de voorgrond van het schilderij te Stuttgart die door hun aanpassing mogelijk de treurnis van Christus accentueren, lijkt inhoudelijk bepaald (afb. 25).57...
... en en de architectuur, maar niet in het landschap. Op een enkele plaats zijn arceringen herkenbaar die mogelijk zijn uitgevoerd in een vloeibaar medium. In de architectuur links is goed te zien dat in de ondertekening bij het muurvlak achter de mannen op het balkon een tongewelf was voorzien, waarvoor gebruik werd gemaakt van een passer (afb. 27). Er komen enkele kleine veranderingen voor die opnieuw aanduiden dat de kunstenaar ook op dit grotere formaat nog zocht naar de juiste weergave van verschillende elementen.Uit ongeveer dezelfde periode, ca. 1608, stamt De rust op de vlucht naar Egypte (nr. 6). Hier is, hoewel summier, een ondertekening in krijt te zien die vooral de figurenscène voorbereidt.62 Met enigszins voorzichtige lijnen zijn figuren en objecten in de voorgrond opgezet, terwijl in het landschap amper ondertekening valt waar te nemen. Arceringen ontbreken. Net als in de andere werken komen er kleine wijzigingen voor, zoals bij de hoed en het kruikje linksonder, in Maria’s kleed of in het landschap (afb. 28)....
... e vrijwel naakte held toetrekken (afb. 29). Anderzijds duiden ingrepen in de voeten van een aantal personages mogelijk op het schildertechnisch beter integreren van de figuur in het landschap.Uit de bespreking van deze vroege werken blijkt dat de ondertekening niet overal even consequent valt waar te nemen en, indien aanwezig, door Lastman nog vrij voorzichtig is opgezet. Wel is deze bepalend voor de compositie. Bij het uitwerken in verf wordt de ondertekening niet als dwingend opgevat, want de vormen kunnen nog enigszins veranderen of verschuiven. Het betreft een zoeken naar de uiteindelijk meest bevredigende weergave, echter zonder grote ingrepen in de oorspronkelijk geplande opzet....

Notes
... an kennis had van Elsheimers werkwijze is niet bekend. Voor bespreking van het...
... is op de high-res opname niet goed te ontcijferen. ...
... an het krijt over de grondering. Ook komen puntjes in rechte lijnen voor op plaatsen waar geen krijt is te zien en moet eerder aan kleine oneffenheden veroorzaakt door de houtstructuur van het paneel wo...
... t lijkt enkele verftoetsen te betreffen en geen ondertekening. Verder is er streaky imprimatura zichtbaar (zie hiervoor ook het Addendum). ...
Copyrights

... ldesammlungenBayerische StaatsgemäldesammlungenBayerische StaatsgemäldesammlungenBayerische StaatsgemäldesammlungenFondation Custodia – Collection Frits LugtNational Gallery LondonRestaurierungszentrum Düsseldorf / Museum Kunstpalast Düsseldorf - LVR-ZMB - A. Hiller – ARTOTHEKMauritshuisStaatliche Kunsthalle KarlsruheStaatliche Kunsthalle KarlsruheRKD/Stichting ABC Books / Museum RembrandthuisThe Israel MuseumRKD/Stichting ABC Books / Museum RembrandthuisMauritshuisThe Israel MuseumRKD/Stichting ABC Books / Museum RembrandthuisRKD/Stichting ABC Books / Museum CatharijneconventRKD/Stichting ABC Books / Museum RembrandthuisFine Arts Museums of San FranciscoNational Galleries of ScotlandNational Galleries of ScotlandFine Arts Museums of San FranciscoRKD / Museum CatharijneconventFondation Custodia – Collection Frits LugtFondation Custodia – Collection Frits Lugt / RKD / Museum CatharijneconventMuseum Catharijneconvent...
... IS Museum CatharijneconventIR Rik Klein Gotink...
... IS Staatsgalerie Stuttgart...
... IS Museum Boijmans Van Beuningen...
... IS Staatliche Museen zu Berlin...
... IS Herzog Anton Ulrich-Museum...
... IS Staatliche Museen zu Berlin...
... IS Herzog Anton Ulrich-Museum...
... IS Szépmüvészeti Múzeum...
... IS Museum of Fine Arts Boston...
... IS Detroit Institute of Arts...
... IS The J. Paul Getty Museum...
... IS Hamburger Kunsthalle...
... IS National Gallery of Ireland...
... IS Kunsthalle Bremen...
... IS Rik Klein Gotink...
... IS Szépmüvészeti Múzeum...
... IS Museum Boijmans Van Beuningen...
... IS Museum Rembrandthuis...
... IS LACMA, Los Angeles County Museum of Art...
... IS Staatliche Museen zu Berlin...
... IS Rijksmuseum...
... IS Museum Rembrandthuis...
... IS Museum Rembrandthuis...
... IS Museum Rembrandthuis...
... IS Museum Rembrandthuis...
... IS National Gallery London...
... 26 IRR en VIS SMK - National Gallery of Denmark...
... IS Herzog Anton Ulrich-Museum...
... IS The Leiden Collection...
... IS Bayerische Staatsgemäldesammlungen...
... IS Fondation Custodia - Collection Frits Lugt...
... IS Bayerische Staatsgemäldesammlungen...
... IS National Gallery London...
... IS Museum Kunstpalast Düsseldorf - LVR-ZMB - A. Hiller – ARTOTHEK...
... IS Mauritshuis...
... IS The Israel Museum...
... IS Staatliche Kunsthalle Karlsruhe...
... IS Museum Rembrandthuis...
... IS The Israel Museum...
... IS Museum Catharijneconvent...
... IS Museum Rembrandthuis...
... IS Museum Rembrandthuis...
... IS Mauritshuis...
... IS National Galleries of Scotland...
... IS Nationalmuseum Stockholm...
... IS Fine Arts Museums of San Francisco...
... - A. Hiller – ARTOTHEKNational Galleries of ScotlandStaatliche Museen zu BerlinBayerische StaatsgemäldesammlungenMuseum Rembrandthuis...

<
>